Jan Stanisław Bystroń
(20 grudnia 1892 Kraków – 18 listopada 1964 Warszawa)
etnolog, socjolog, historyk kultury i literatury
rodzina
pochodził z rodziny ewangelickiej o rodowodzie chłopskim
syn Jana, nauczyciela gimnazjum, językoznawcy, i Marii z Cinciałów
Jan Stanisław Bystroń, źródło: http://pauart.pl/app/artwork?id=BZS_RKPS_12519_k_12
wnuk Andrzeja Cinciały, prawnika i cieszyńskiego etnografa
w 1931 roku ożenił się z Jadwigą Misiakowską
biogram
Po ukończeniu w Krakowie III gimnazjum, gdzie działał w Związku Młodzieży Polskiej „Zet” i publikował artykuły w czasopismach „Łan Młodzieży”, „Zaranie Śląskie” i „Zarzewie”, podjął studia filologiczne na UJ, pod kierunkiem między innymi Ignacego Chrzanowskiego i Kazimierza Morawskiego, następnie wysłuchał wykładów z filozofii, socjologii i etnologii w Ecole Pratique des Hautes Etudes w Paryżu. Po obronie pracy doktorskiej wyjechał do Wiednia, gdzie pełnił funkcję sekretarza Zarządu Polskiego Archiwum Wojennego. Z czynnej służby wojskowej na froncie został zwolniony ze względu na zły stan zdrowia.
Po habilitacji na UJ został profesorem nadzwyczajnym i kierownikiem Katedry Etnologii i Etnografii na Uniwersytecie Poznańskim, profesorem zwyczajnym i Katedry Etnologii i Socjologii UJ oraz profesorem i kierownikiem Katedry Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie prowadził wykłady z socjologii i kultury ludowej.
W czasie okupacji niemieckiej brał udział w tajnym nauczaniu uniwersyteckim, został aresztowany przez gestapo, był więziony kilka miesięcy na Pawiaku.
Po wyzwoleniu wykładał przez kilka lat w Uniwersytecie Warszawskim. Był między innymi członkiem Towarzystwa Naukowego Lwowskiego, Polskiej Akademii Nauk, PAU, Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, PAN, angażował się w prace redakcyjne krajowych periodyków naukowych, takich jak „Przegląd Socjologiczny” czy „Biblioteka Socjologiczna”.
Zajmował się badaniem zjawisk kulturowych w Polsce, w ujęciu zarówno historycznym jak i aktualnym, należał do czołówki ludoznawców polskich, interesował się również teorią komizmu. Był jednym z głównych współautorów znanego Zeszytu Trzynastego „Przewodnika Bibliograficznego” z 1925 roku, w którym grono uczonych mężów dowcipkowało w owym pseudobibliograficznym druczku, wymyślając żartobliwe nagłówki niby prac naukowych: Banachiewicz Tadeusz, Wpływ Aldebarana na losy waluty polskiej w listopadzie 1925 roku; Bystroń Jan Stanisław, Geneza i warianty pieśni „Pani jest dziś bez koszulki”; Krzyżanowski Adam, Pauperyzacja profesorów szkół wyższych warunkiem sanacji gospodarczej; Piłsudski Józef, były Naczelnik Rzeczypospolitej Polskiej, Jak uniknąłem błędów Napoleona; Rostworowski Karol Hubert, O ile ja i Dante stoimy wyżej od Żeromskiego
Interesował się głównie dziejami kultury, zwłaszcza obyczajów, kulturą ludową, socjologią wychowania, a także socjologią i historią literatury oraz onomastyką. Interesowały go pieśni, przysłowia, nazwy, nazwiska i przezwiska osób oraz grup etnograficznych, które opisał i usystematyzował. Opublikował ponad 200 prac. Za zasługi naukowe i pisarskie został uhonorowany Medalem Niepodległości, Krzyżem Kawalerskim Orła Białego oraz Złotym Wawrzynem Polskiej Akademii Literatury „za wybitną twórczość naukową związaną z literatura piękną”.
W ostatnich latach życia ciężko chorował, cierpiał również na załamanie nerwowe po śmierci syna oraz z powodu wieloletniej choroby żony. Umarł w zapomnieniu, w niewykończonej willi na Mokotowie jego zwłoki znaleźli sąsiedzi.
Pochowany na Cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie (kwatera 4-6-1).
Kraków go uczcił nadając mu ulicę w XVII dzielnicy Grębałów (Łuczanowice), dochodzącą do ulicy Cypriana Godebskiego.
wybrane publikacje:
1914 - Teoria rzeczywistości społecznej
1915 – O istocie życia społecznego
1916 – Pojęcie narodu w socjologii polskiej
1916 - Zwyczaje żniwiarskie w Polsce
1916 – Słowiańskie obrzędy rodzinne
1916 – Słowiańskie obrzędy rolnicze
1920 - Polska pieśń ludowa
1921 - Artyzm pieśni ludowej
1924 – Megalomania narodowa
1925 – Pieśni ludu polskiego
1926 - Wstęp do ludoznawstwa polskiego
1927 - Nazwiska polskie
1930 - Szkoła i Społeczeństwo
1930 - Polacy w Ziemi świętej, Syrii i Egipcie, 1141–1914
1933 - Przysłowia polskie
1933–1934 – tom 1 -2 Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI – XVIII
1936 - Kultura ludowa
1938 - Publiczność literacka
1939 - Komizm
1939 – Paryż
1947 - Etnografia polska
1948 - Warszawa
kalendarium
1905 – zamieścił debiutancki artykuł Dawne zwyczaje wielkanocne na łamach periodyku „Wiedza”
1910 – ukończył gimnazjum w Krakowie
1910–1914 – studiował w Uniwersytecie Jagiellońskim najpierw językoznawstwo, a następnie etnografię i socjologię
1912 – otrzymał stypendium zagraniczne i wyjechał do Paryża
1912-1913 – studiował w Paryżu
1914 – obronił na UJ doktorat na podstawie pracy Teoria rzeczywistości społecznej
1914 – wyjechał do Wiednia
1915 – członek zarządu Polskiego Archiwum Wojennego
1918 – powrócił do Krakowa, był referentem prasowym Polskiej Komisji Likwidacyjnej
1918 – uzyskał stopień docenta etnologii na UJ (na podstawie pracy Zwyczaje żniwiarskie w Polsce)
1919–1925 – profesor nadzwyczajny katedry etnologii i folkloru, dyrektor Instytutu Etnologii Uniwersytetu Poznańskiego
1925–1934 – profesor zwyczajny UJ, kierownik Katedry Etnologii i Socjologii
1926–1932 – pełnił funkcję sekretarza Komisji Etnograficznej PAU
1931 – członek Towarzystwa Naukowego Lwowskiego
1932 IX 17 – Medal Niepodległości
1933 – członek PAU
1934 – osiadł w Warszawie był profesorem i kierownikiem Zakładu Socjologii
1934–1936 – pełnił funkcję dyrektora Departamentu Szkolnictwa Wyższego w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego
od 1934 – prowadził wykłady z socjologii i polskiej kultury ludowej na Uniwersytecie Warszawskim
1938 – otrzymał Złoty Wawrzyn Polskiej Akademii Literatury
1945 – członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego
1949 – wycofał się z czynnego życia naukowego z powodu choroby
1952 – członek PAN
źródła:
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Danuta Pędzińska, Bystroń Jan Stanisław, [w:] Wielkopolski słownik biograficzny, Warszawa, Poznań 1983
Biogramy uczonych polskich, Wrocław 1983