Adam Ciołkosz
Roger d’Argenson, Kremerowski
(5 stycznia 1901 Kraków – 1 października 1978 Londyn)
działacz socjalistyczny, publicysta, prawnik
rodzina
syn Kacpra, nauczyciela, publicysty i działacza PPS, i Marii z Idzikowskich, córki powstańca styczniowego
Adam Ciołkosz (1901-1978)
brat Zbysława, konstruktora lotniczego
mąż Lidii (1902–2002), działaczki socjalistycznej
biogram
W Tarnowie ukończył gimnazjum, a następnie studiował na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jeszcze w latach gimnazjalnych wstąpił do I Drużyny Skautowej im. Zawiszy Czarnego, później sam założył I Drużynę Harcerską w Zakopanem, prowadzoną następnie przez A. Małkowskiego.
Podczas I wojny światowej przebywał wraz z rodzicami i młodszym bratem Zbysławem w Wiedniu, gdzie przyczynił się do zorganizowania Drużyny Harcerskiej im. Jana Sobieskiego. Pod koniec I wojny utworzył ze starszych harcerzy Pogotowie Narodowe, które wspólnie z Polską Organizacją Wojskową rozbroiło posterunki austriackie w Tarnowie. Kilka dni później, z grupą 26 harcerzy wyruszył do Lwowa, gdzie wziął udział w walkach o miasto.
Podczas wojny polsko-bolszewickiej zorganizował cztery kompanie karabinów maszynowych w 205 pułku piechoty, wziął udział w walkach o Grodno, Wilno i w obronie Warszawy. W bitwie nad Niemnem dowodząc półbatalionem został ciężko ranny. Następnie był dowódcą pociągu pancernego (obsadzonym przez powstańców – górników) w III powstaniu śląskim, walczył między innymi w bitwie o Górę Św. Anny. Za zasługi w powstaniu otrzymał Śląską Wstęgę Waleczności i Zasługi.
W okresie poprzedzającym plebiscyt na Warmii i Mazurach popularyzował i organizował ruch harcerski na tych ziemiach. Był komendantem Naczelnej Komendy Organizacji Harcerskiej na Warmię i Mazury. Uczestniczył również w akcji plebiscytowej na Warmii i Mazurach, gdzie przejściowo został aresztowany w Kwidzynie.
Po zakończeniu działań wojennych ukończył naukę na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz Szkołę Nauk Politycznych w Krakowie. W czasach studenckich związany był z ruchem socjalistycznym. Po wstąpieniu do Polskiej Partii Socjalistycznej został przewodniczącym Sekcji Akademickiej PPS. Był jednocześnie działaczem Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej (między innymi członkiem jej Komitetu Wykonawczego, przedstawicielem w Międzynarodowym Biurze Młodzieży i redaktorem pisma ZNMS „Głos Niezależny”).
Zapoczątkował w Krakowie „Wolne Harcerstwo” jako ruch odnowy oficjalnego harcerstwa, z którego później wyłoniło się „Czerwone Harcerstwo”. Redagował pisma „Płomienie”, studencki „Głos Niezależny” oraz „Listy do Starszych Harcerzy”. Opuścił organizację w związku z działaniami Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, który chciał przekształcić ruch harcerski w komunistyczne struktury polityczne.
Został wybrany z listy PPS-u posłem do Sejmu, gdzie wybrano go sekretarzem Związku Parlamentarnego Polskich Socjalistów, aresztowany za antysanacyjną działalność i osadzony w twierdzy w Brześciu. Informacja o jego aresztowaniu spowodowała w Tarnowie rozruchy tłumione przez policję, został zwolniony za kaucją. Pomimo aresztowania został wybrany posłem do Sejmu. Lista Centrolewu w Tarnowie uzyskała rekordowy wynik 65 tys. głosów. Oskarżony o zbrojne przygotowywanie zamachu został skazany w procesie brzeskim na trzy lata więzienia i dziesięć lat pozbawienia praw obywatelskich. Po uprawomocnieniu się wyroku karę odbywał w więzieniach w Tarnowie, Krakowie i Wiśniczu.
Często bywał w Domu Robotniczym przy ulicy Stanisława Smolki 9 w krakowskim Podgórzu, gdzie była siedziba PPS, wygłaszał tam odczyty, uczestniczył w dyskusjach, inicjował robotnicze kursy oświatowe. W tym też domu jego żona Lidia (również działaczka PPS) prowadziła świetlicę Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci.
Zaraz po wybuchu II wojny światowej poszukiwany przez gestapo uniknął aresztowania udając się pieszo z żoną Lidią i synem do Lwowa. Z Lwowa przez Rumunię przedostał się do Paryża, a następnie do Londynu. W Londynie wybrany został sekretarzem Komitetu Zagranicznego PPS w Paryżu, a następnie w Londynie. W komitecie posiadał pełnomocnictwa do reprezentowania podziemnej Polskiej Partii Socjalistycznej – Wolność, Równość, Niepodległość. W wyniku sprzeciwu wobec układu Sikorski-Majski, przejściowo wystąpił z Komitetu Zagranicznego PPS.
Po tragicznej śmierci gen. Władysława Sikorskiego, Prezydent proponował mu formowanie gabinetu, którą to propozycję jednak odrzucił. Po zakończeniu wojny pozostał w Londynie, kierując organizacją PPS na emigracji w Wielkiej Brytanii.
Wskutek sporów ideowych na tle strategii i taktyki z Zygmuntem Zarembą został usunięty z PPS. Utworzył wówczas Centralny Komitet Odbudowy PPS, stanowiący odłam PPS na emigracji. Gdy z powodów zdrowotnych wycofał się z bieżącej działalności, VII Zjazd PPS nadal mu tytuł Dożywotniego Honorowego Przewodniczącego Partii.
Występował ostro przeciwko układowi jałtańskiemu, za co w PRL objęty był całkowitym zakazem publikacji, włącznie z cenzurą obejmującą nazwisko. Opowiadał się za wolnymi wyborami w Polsce, pomocą gospodarczą dla kraju i odbudową kontaktów gospodarczo-kulturalnych z Zachodem.
Przez wiele lat pełnił funkcję przewodniczącego londyńskiej delegacji Zgromadzenia Ujarzmionych Narodów Europy. Przez cały czas oprócz zajmowania się działalnością społeczną uprawiał pisarstwo historyczne i publicystykę społeczno-polityczną.
Pochowany na Putney Vale Cemetery w Londynie (blok M, grób 62A).
wybrane prace:
1945 - Trzy wspomnienia
1961 - Róża Luksemburg a rewolucja rosyjska
1962 - Od Marksa do Chruszczowa
1962 – przekład Milovan Dżilas: Rozmowy ze Stalinem
1963 - Karol Marks a Powstanie styczniowe
1963 - Opór zbrojny w getcie warszawskim
1964 - Koniec monolitu
1966 - Granice odwagi myślenia. Marksizm w interpretacji Adama Schaffa
1966 - Zarys dziejów socjalizmu polskiego, tom 1, wraz z żoną Lidią
1972 - Zarys dziejów socjalizmu polskiego, tom 2, wraz z żoną Lidią
1967 - Ludzie PPS
1967 – przekład Aleksander Weissberg-Cybulski: Wielka czystka
1968 - Socjalizm na zachodzie Europy. Czternaście dróg do socjalizmu
1969 - Moskalofilskie pojmowanie dziejów
1971 - Polska wciąż na wulkanie
1974 - Sprawa najważniejsza
1977 - Wanda Wasilewska. Dwa szkice biograficzne
1982 - Niepodległość i Socjalizm 1835-1945. Audycje radiowe wraz z żoną Lidią
1983 - Walka o prawdę. Wybór artykułów 1940-1978
kalendarium
1903 – rodzina Ciołkoszów przeprowadziła się do Tarnowa
1911 – rozpoczął działalność w harcerstwie
1917–1918 – sprawował obowiązki komendanta „Dzielnicy Tarnowskiej”
1918 IX – wraz ze starszymi harcerzami powołał Pogotowie Narodowe
1918 X 30/31 – Pogotowie współpracując z Polską Organizacją Wojskową brało udział w rozbrajaniu posterunków wojska austriackiego
1918 XI 13 – wyruszył do Lwowa i brał udział w walkach o Lwów
1919 – złożył maturę i otrzymał stopień podporucznika
1919 - współuczestniczył w budowie harcerstwa na Warmii i Mazurach jako komendant Naczelnej Komendy Organizacji Harcerskiej na te tereny
1920 - uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, walczył w bitwach o Wilno, Grodno i Warszawę
1920 IX 20 – 26 – brał udział w bitwie nad Niemnem
1921 - brał udział w III Powstaniu Śląskim
1921 – wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej
1921 – rozpoczął studia na prawie UJ i w Szkole Nauk Politycznych w Krakowie
1921/1922 – zainicjował ruch „Wolne Harcerstwo”
1922–1926 – we władzach Socjalistycznej Międzynarodówki Młodzieży
1924 – współredaktor „Naprzodu”
1924 – na krótko aresztowany w Kwidzynie
1924 – oficer rezerwy 3 Pułku Piechoty Legionów w Jarosławiu
1926 – poparł zamach stanu Józefa Piłsudskiego
1928–1935 – poseł na Sejm RP z ramienia PPS
1930 – przewodniczący Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS w Tarnowie
1930 VI 18 – dokonano na niego napadu przez „nieznanych sprawców”
1930 IX 9/10 – wraz z innymi posłami – działaczami Centrolewu aresztowany i więziony w twierdzy Brześciu nad Bugiem
1930 XII 24 – za kaucją zwolniony z aresztu
1931–1939 – członek Rady Naczelnej i Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS
1931 X 24 – w Teatrze Starym uczestniczył wraz między innymi z W. Witosem, W. Korfantym, H. Liebermanem w zgromadzeniu zwolenników Centrolewu ku czci więźniów brzeskich
1932 – w procesie brzeskim skazany na trzy lata więzienia
1934 – jesienią zwolniony z więzienia
1934 – w stopniu porucznika ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 zajmował 778 lokatę na liście starszeństwa oficerów pospolitego ruszenia piechoty, pozostawał na ewidencji Powiatowej Komendy Uzupełnień Tarnów z przydziałem mobilizacyjnym do Oficerskiej Kadry Okręgowej Nr V
1936 I – przewodniczący krakowskiego Zarządu Oddziału Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (był również członkiem Zarządu Głównego TUR) oraz Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w Krakowie
1936 IV–1939 – kierował Okręgowym Komitetem Robotniczym PPS Ziemi Krakowskiej
1936 VI – zorganizował Dni Kultury Robotniczej w Krakowie
1936 XI 3 – imieniem krakowskiej PPS przemówił nad grobem I. Daszyńskiego
1936 – po procesach moskiewskich zdystansował się od ruchu komunistycznego
1937 III 14 – na walnym zebraniu PPS wybrany I wiceprzewodniczącym nowego Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS
1938 III 27 – na cmentarzu Rakowickim wygłosił okolicznościowe przemówienie podczas uroczystości odsłonięcia pomnika na grobie 8 robotników poległych 23 III 1936 roku na ulicach Krakowa
1940 II – dotarł do Paryża
1940 III – 1941 VII – członek Rady Narodowej przy rządzie emigracyjnym i przewodniczący jej Komisji Budżetowej
1940 IV – ewakuował się do Anglii
1941 – wszedł w skład Komitetu Ministrów do spraw Kraju
1947–1957 – przewodniczący PPS w Wielkiej Brytanii
1949–1954 – członek Rady Politycznej
1950–1959 – redaktor „Robotnika”
1951 – uczestniczył ww Frankfurcie w zjeździe założycielskim Międzynarodówki Socjalistycznej
1954 – członek Egzekutywy Zjednoczenia Narodowego
1956–1959 i 1963–1969 – przewodniczący Egzekutywy Zjednoczenia Narodowego
1959 - przewodniczący Rady Centralnej PPS
1960 – usunięty z PPS
1964 V – 1977 X – kierował Centralnym Komitetem PPS
1966 – z jego inicjatywy miał miejsce Światowy Zjazd Polski Walczącej
1966 – członek Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie
1967 – wybrany prezesem Centralnego Komitetu PPS
1967 – w Paryżu za działalność publicystyczną otrzymał nagrodę „Kultury”
1972 – w Londynie otrzymał nagrodę Stowarzyszenia Polskich Kombatantów
1973 – w Nowym Jorku otrzymał nagrodę Fundacji im. A. Jurzykowskiego
1978 – w Londynie otrzymał nagrodę Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie
1991 – otrzymał ulicę w X dzielnicy Swoszowice, łączącą się z ulicą gen. Antoniego Szylinga
źródła:
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Czesław Brzoza, Kraków między wojnami, Kraków 1998
Friszke Andrzej, Adam Ciołkosz. Portret polskiego socjalisty, Warszawa 2011
Adam Ciołkosz. Polityk-pisarz-historyk socjalizmu (praca zbiorowa pod redakcją J. Żmigrodzkiego), Londyn 1972