Stanisław Cyrus
Stanislaus Czirus (Czyrus) Landman
(1516–1574 Kraków)
kuśnierz, rajca, zasłużony lonher
rodzina
z rodziny Cyrusów
ze śląskiej rodziny Lantmanów z Raciborza, którzy z końcem XIV wieku przybyli do Krakowa, a od XVI wieku zaczęli używać nazwania Cyrus-Lantman
syn Jana (? – 1560 IX 19), ławnika krakowskiego i Heleny Fogelweder
poślubił Zofię z Jarosów, dzieci: Wojciech, kuśnierz; Stanisław; Agnieszka (poślubiła Paczoskę); Magdalena (poślubiła Pernusa); Zofia (poślubiła Bełzę)
brat Sebastiana, Jana
biogram
Stanisław Cyrus, zwany Lantmanem, to jedna z tych postaci XVI-wiecznego Krakowa, które najlepiej pokazują, jak w mieście splatały się rzemiosło, pieniądz i władza. W dokumentach nie zawsze jest równie „uchwytny” jak królowie czy biskupi, ale jego życiorys mówi dużo o tym, kto naprawdę trzymał w ryzach codzienne funkcjonowanie wielkiej metropolii handlowej. Był kuśnierzem – człowiekiem fachu, pracującym z futrami i skórami – a równocześnie kimś, kto przez lata współdecydował o sprawach miasta: od sądów, przez podatki i opiekę społeczną, aż po wielkie inwestycje w samym sercu Krakowa.
Zaczyna się dość typowo dla ambitnego mieszczanina epoki. Zamożniejsze rzemiosła nie były wtedy „drugą ligą” – przeciwnie, dawały stabilność, dochód i sieć kontaktów. Kuśnierze obsługiwali rynek wymagający, a w Krakowie, który żył z handlu i ruchu przyjezdnych, popyt na rzeczy dobrej jakości nie znikał. Cyrus pojawia się w źródłach w środowisku cechowym, a gdy ktoś dochodził do funkcji starszego cechu, nie było to tylko wyróżnienie towarzyskie. Oznaczało to, że potrafi organizować ludzi, pilnować interesów, rozstrzygać spory i – co bardzo ważne – poruszać się w świecie miejskich regulacji. Innymi słowy: nadawał się do urzędu.
Krakowska kariera publiczna rzadko była skokiem od razu do samej góry. Najpierw trzeba było przejść „szkołę miasta”, czyli urzędy niższe i średnie. Cyrus został ławnikiem sądowym – funkcją odpowiedzialną za miejskie sądownictwo i praktyczną stronę porządku prawnego. To praca żmudna, zderzenie z konfliktami, długami, własnościami, rzemieślniczymi sporami i codziennymi „zgrzytami” wielkiego ośrodka. A jednak właśnie tam kształtowały się kompetencje ludzi, którzy potem jako rajcy potrafili decydować o finansach i inwestycjach. W połowie stulecia Cyrus awansuje do ścisłej elity: zostaje rajcą Krakowa i pozostaje nim aż do śmierci. Rajca nie był tylko „radnym” w dzisiejszym sensie – to stanowisko realnej odpowiedzialności za budżet, porządek, negocjacje i reprezentację miasta.
Najciekawsze jest to, że Cyrus nie był rajcą „od siedzenia w ławie”. W źródłach powraca wątek jego udziału w wielkich przedsięwzięciach miejskich, a kluczowy moment to dramatyczna noc w listopadzie 1555 roku, gdy Sukiennice – handlowe serce Krakowa – stanęły w ogniu. Dla miasta taki pożar to nie tylko strata budynku: to zagrożenie dla dochodów, prestiżu, ciągłości handlu i pozycji Krakowa jako ośrodka wymiany. Odbudowa Sukiennic stała się więc sprawą polityczną i gospodarczą. W przekazach pojawia się Cyrus jako człowiek, który ze strony miasta miał tę odbudowę prowadzić – jako rajca, ale też jako urzędnik gospodarczy (w tradycji nazywany lonerem). W praktyce oznaczało to pilnowanie nie tylko „żeby wybudować”, lecz także jak: skąd wziąć środki, jak dobrać wykonawców, jak dopilnować terminów i jakości, jak nie dopuścić, by inwestycja rozjechała się na kosztach i sporach.
Tego typu zadania wymagały twardych umiejętności i autorytetu. W ówczesnym Krakowie nie brakowało ludzi wykształconych, ale równie ważna była reputacja „człowieka, który dowozi sprawy”. Kuśnierz-rajca, który potrafił zarządzić odbudową Sukiennic, staje się symbolem mieszczańskiego modelu władzy: opartej na praktyce, rachunku ekonomicznym i odpowiedzialności wobec wspólnoty. Nie bez powodu w opracowaniach przypisuje mu się udział także w innych inwestycjach miejskich – spichlerzu czy arsenale. To są obiekty, które mówią o dwóch priorytetach miasta: bezpieczeństwie i stabilnym zapleczu gospodarczym.
Jednocześnie Cyrus pozostaje człowiekiem interesu, bo w XVI wieku jedno nie wykluczało drugiego – a czasem wręcz się wzmacniało. Wiemy, że inwestował w dobra przynoszące dochód: kupował stawy rybne w Dąbiu, a przez kilka lat dzierżawił Wagę Mniejszą. Waga nie była drobiazgiem; kontrola miar i ważenia w obrocie to handel w najczystszej postaci, a handel był krwią miasta. Dzierżawa takiej instytucji dawała wpływy, ale też wymagała zaufania władz i umiejętności zarządzania. Te aktywności gospodarcze pokazują Cyrusa jako człowieka, który rozumiał, że w mieście najważniejsze są przepływy – towarów, pieniędzy, podatków – i że kto potrafi je uporządkować, ten zyskuje pozycję.
Do jego portretu pasują także funkcje późniejsze: udział w sprawach fiskalnych (pobór podatków), a nawet w administracji szpitala. Z dzisiejszej perspektywy może to brzmieć jak „rozproszenie”, ale wówczas była to normalna cecha miejskiej elity: rada i urzędnicy krążyli między zadaniami, bo miasto potrzebowało ludzi, którym można powierzyć kolejne odcinki odpowiedzialności. Jeśli ktoś dobrze prowadził jedną sprawę, dostawał następną. Tak działał mechanizm zaufania w samorządzie.
Wraz z Bartłomiejem Kromerem reprezentował rajców w delegacji do króla w Piotrkowie, od którego chciano uzyskać zatwierdzenie niektórych uchwał miejskich, stronę gminy reprezentował wtedy Jan Cyrus.
kalendarium
1542 – starszy cechu kuśnierzy
1544-1546, 1548-1550 – ławnik sądowy
1551-1574 – rajca
1551-1554, 1556, 1559-1561, 1567-1569, 1571-1573 – burmistrz
1555 – reprezentował rajców w delegacji do króla w Piotrkowie
1556-1569 – wielokrotnie pełnił urząd lonera
1560 – nabył dzierżawę stawów rybnych w Dąbiu
1564-1572 – dzierżawca wagi mniejszej
1570 – prowizor Szpitala św. Sebastiana i Rocha
1571 – poborca szosu
1575 - w źródłach: „sfinalizowanie” dzierżawy Dąbia i Grzegórzek (najpewniej w toku spraw pośmiertnych/spadkowych)
źródła:
Janina Bieniarzówna, Jan M. Małecki, Dzieje Krakowa, t. 2, Kraków 1984
Andrzej Grzybkowski, Zdzisław Żygulski, Teresa Grzybkowska (red.), Urbs celeberrima: księga pamiątkowa na 750-lecie lokacji Krakowa, Kraków 2008
Jerzy Chwalczewski, Cyrus Stanisław, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 4 Kraków 1938
Poczet sołtysów, wójtów, burmistrzów i prezydentów miasta Krakowa (1228-2010) Kraków 2010