Marcelina Czartoryska
(18 maja 1817 Podłużne, Polesie – 5 czerwca 1894 Kraków)
księżna, pianistka i filantropka, mecenas muzyki
rodzina
z domu Radziwiłł
córka Michała Radziwiłła (1791 Berdyczów – 1846 Podłużne), pułkownik armii Księstwa Warszawskiego, i Emilii Worcell herbu Dąb (około 1795–1822)
Jan Matejko (1838-1893): Portret Marceliny Czartoryskiej z Radziwiłów
mąż: Aleksander Romuald książę Czartoryski (1811–1886), późniejszy prezes Towarzystwa Muzycznego w Krakowie
dzieci: Marceli Adam Konstanty (1841–1909) - kolekcjoner
biogram
Wychowywała się w Wiedniu pod opieką swojej babki Marceliny Worcellowej, uczyła się też gry na fortepianie u Carla Czernego, ucznia Beethovena. W wieku 23 lat wyszła za mąż za księcia Aleksandra Romualda Czartoryskiego.
Po wypadkach roku 1848, jako poddani rosyjscy, zostali zmuszeni do opuszczenia Austrii. Wyjechali na krótko do Anglii, a następnie zamieszkali w Paryżu. Kontynuowała studia muzyczne u Fryderyka Chopina, zdobyła europejską sławę jako spadkobierczyni jego stylu wykonawczego. Z Chopinem utrzymywała przyjacielskie kontakty, bywał często w jej salonie, gdzie grał wielokrotnie dla rodaków, zapraszał do siebie na wieczory muzyczne. Towarzyszyła mu podczas ostatniej jego choroby, była obecna przy jego śmierci, co uwiecznił Teofil Kwiatkowski na płótnie Ostatnie chwile Chopina.
Zaczęła publicznie występować (jej występy ze względu na pozycję społeczną miały wyłącznie charakter dobroczynny), przede wszystkim z repertuarem Chopina, stała się sławna, dawała koncerty w Paryżu, Londynie, Wiedniu, Poznaniu, Lwowie i Krakowie. Występowała z takimi artystami jak Franciszek List, Paulina Viardot-Garcia, August Franchromme i Henri Vieuxtemps.
Po ogłoszeniu autonomii Galicji Czartoryscy powrócili na stałe do ojczyzny, początkowo zamieszkali we Lwowie, a następnie osiedli w Krakowie w pałacu Willa Decjusza w Woli Justowskiej. Drugą ich rezydencją w Krakowie był tzw. pałac starostów wolbromskich przy ulicy Sławkowskiej nr 5 (obecnie Grand Hotel), zakupiony przez nich w drugiej połowie XIX wieku z przeznaczeniem na miejską siedzibę i przebudowany przez architekta Maksymiliana Nitscha. W wykwintnie urządzonych wnętrzach zgromadzono dzieła sztuki i pamiątki historyczne związane z dziejami Polski i historią rodu Czartoryskich.
W Krakowie podobnie jak w Paryżu prowadziła dom otwarty dla przyjaciół, skupiając wokół siebie wybitnych przedstawicieli świata literackiego i artystycznego. Był on - jak podkreślała kronikarka tego czasu, M. Estricherówna, czysto polski, przyciągał arystokrację i najwybitniejsze osobistości ze świata artystycznego, naukowego, literackiego oraz młodzież.
Wraz z mężem Aleksandrem Romualdem, do którego śmierci stale koncertowała, wspierała społeczne inicjatywy muzyczne. Przyczyniła się do powstania Towarzystwa Muzycznego w Krakowie i Konserwatorium. Zorganizowała w Krakowie dwa historyczne koncerty, na których przedstawiono dzieła muzyki polskiej XVI-XIX wieku.
Przewodniczyła Towarzystwu Św. Wincentego a Paulo, z jej inicjatywy powstał między innymi Szpital im. Św. Ludwika, który był pierwszym w Polsce i jednym z pierwszych w Europie Szpitalem Dziecięcym oraz Dom Sióstr Miłosierdzia na Kazimierzu, wspierała także krakowski Dom Św. Jadwigi, a we Lwowie także internat.
Pochowana na Cmentarzu Rakowickim w szatach zakonnych jako tercjarka karmelitańska.
kalendarium
1840 VIII 20 – wyszła za mąż za księcia Aleksandra Romualda Czartoryskiego
~1847 – uczennica F. Chopina w Paryżu
1848 XI 16 – w londyńskim Guidhall, zorganizowała „Wielki doroczny bal maskowy i koncert na rzecz funduszu „Towarzystwa Literackiego Przyjaciół Polski", podczas którego Chopin zagrał koncert
1849 VII 10 – została wydalona przez władze austriackie
1849 X 17 – obecna przy śmierci Fryderyka Chopina
1850 – zmuszona do powrotu do Sankt Petersburga
1852 – jesienią powróciła do Paryża
1855 III 5 – w dzień imienin Chopina zorganizowała ze znakomitym wiolonczelistą Auguste Franchomme koncert na rzecz ubogich i chorych Polaków, z utworami Chopina i Mozarta
1857 – występowała w Poznaniu
1858 i 1859 – dawała koncerty w Krakowie
1867 – wyjechała do Lwowa
1869 – osiadła w Krakowie
1871 III 19 – wykonywała ilustrację muzyczną do odczytu hr. Stanisława Tarnowskiego o Chopinie, wygłoszonego w Sali Hotelu Saskiego
1876 – wraz z mężem była protektorką Towarzystwa Muzycznego
1877 III 21 i IV 27 – zorganizowała cykl dwu pierwszych historycznych koncertów pod hasłem „Przez trzy wieki muzyki polskiej – od M. Gomółki do W. Żeleńskiego”
1881 X 8 – przekazała swój zbiór chopinianów Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie
1882 – po pożarze w Willi Decjusza zamieszkała przy ulicy Sławkowskiej
1882 III 1 – wykonywała utwory Mozarta w połączeniu z odczytem pianisty F. Bylickiego
1882 III 25 – dała w Krakowie koncert wraz z Heleną Modrzejewską
1887 VI 28 – przyjęła w rezydencji w Woli Justowskiej arcyksięcia Rudolfa Habsburga wraz z małżonką Stefanią Klotyldą
1888 – doprowadziła do otwarcia w Krakowie Konserwatorium Muzycznego
1908 - upamiętniona została secesyjną tablicę epitafijną w Bazylice Mariackiej z płaskorzeźbionym wizerunkiem autorstwa Stanisława R. Lewandowskiego
źródła:
Stanisław Dybowski, Słownik pianistów polskich, Warszawa 2003
Maria Burchard, Czartoryska Marcelina [w:] Encyklopedia Muzyczna PWM. Część biograficzna
Stanisław Tarnowski Księżna Marcelina Czartoryska, Kraków 1895
Zofia Wojtkowska, Saga rodu Czartoryskich, Warszawa 2020