Emilian Czyrniański
(20 stycznia 1824 Florynka – 14 kwietnia 1888 Kraków)
chemik
rodzina
pochodził z polskiej rodziny Łemków wyznania greckokatolickiego
syn Grzegorza, proboszcza we Florynce koło Grybowa, muszyńskiego inspektora szkolnego, radcy Konsystorza Przemyskiego ds. szkolnych i Krystyny z domu Kaniuk
Emilian Czyrniański (1824-1888) 1878. Własność Muzeum Historii Fotografii w Kraków
poślubił Marię ze Stelzhammerów
dzieci: Maria Krystyna (około 1860–1939), żona Józefa Stanisława Retingera (1849–1897); Julian Tadeusz (1860–1921)
biogram
Szkołę powszechną ukończył we Florynce, uczęszczał do gimnazjum w Nowym Sączu, a następnie do dwuletniej szkoły przy greckokatolickim Instytucie Teologicznym w Przemyślu. Po ukończeniu Instytutu wstąpił na Wydział Teologiczny Uniwersytetu Lwowskiego. Po dwu miesiącach pobytu we Lwowie zapadł na ciężką chorobę, co zmusiło go do porzucenia nauki. Zamieszkał w Przemyślu, podjął pracę pomocnika aptekarza.
Powrócił do Lwowa i podjął studia na wydziale przyrodniczym niemieckojęzycznej Akademii Technicznej, studiując chemię i matematykę. Został asystentem chemii u prof. Rochledera, następnie pogłębiał swą wiedzę w Pradze, gdzie podążył za swoim profesorem: pracował jednocześnie w laboratorium tamtejszego uniwersytetu.
Przyjechał do Krakowa, zrobił doktorat na Uniwersytecie Jagiellońskim i powołany został na katedrę chemii ogólnej w UJ jako profesor nadzwyczajny. Pełnił kolejno funkcję dziekana, rektora i prorektora, był też chemikiem sądowym przysięgłym.
Dzięki wytężonym staraniom i stosunkom osobistym w Wiedniu doprowadził do rozbudowy zakładu chemii UJ, zorganizował jedną z najnowocześniejszych pracowni chemicznych w Polsce. Z dwu pokoi, w których rozpoczynał pracę w UJ, na początku lat siedemdziesiątych przeniósł się do nowoczesnego budynku przy Plantach. Stworzył dobre warunki do pracy badawczej, wychował wielu znakomitych uczniów, wśród których byli Karol Krzyżanowski, Karol Trochanowski oraz Karol Olszewski, który był jego asystentem. Umożliwił Olszewskiemu stworzenie pracowni niskich temperatur, co pozwoliło na dokonanie pierwszego na świecie skroplenia tlenu i azotu.
W swojej działalności naukowej zajmował się przede wszystkim teorią wiązań chemicznych, klasyczną analizą chemiczną, prowadził badania składu wód mineralnych (Swoszowice, Krynica, Iwonicz), pierwszy wprowadził obrazkowe wzory strukturalne cząsteczek chemicznych. Zajmował się też opracowaniem zasad polskiej terminologii chemicznej, jego terminologia była powszechnie przyjęta w szkolnictwie galicyjskim. Badacz o wybitnej intuicji - przewidział istnienie elektronów.
Był autorem podręcznika uniwersyteckiego chemii nieorganicznej (trzy wydania) oraz podręczników chemii organicznej i nieorganicznej dla szkół realnych.
Był członkiem czynnym Akademii Umiejętności był od jej powstania, członkiem Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, Towarzystwa Gospodarczego we Lwowie i Towarzystwa Rolniczego, członkiem honorowym Towarzystwa Aptek Galicyjskich.
Zmarł w Krakowie na zawał serca, pochowany na Cmentarzu Rakowickim (kwatera 16, grób rodzinny).
wybrane prace:
1850 – Wirujące niedziałki
1853 - Słownictwo polskie chemiczne
1856 - Rozbiór chemiczny wody Krynickiej
1857 - Niektóre uwagi nad słownictwem chemicznem polskim
1859 - Wykład chemii nieorganicznej zastosowany do przemysłu, handlu i medycyny
1862 - Teoryja tworzenia się połączeń chemicznych na podstawie ruchu wirowego atomów
1874 - Chemia nieorganiczna mniejsza ułożona dla szkół realnych, podręcznik dla średnich szkół technicznych
1874 - Chemija nieorganiczna ułożona dla uniwersytetów i akademij technicznych podręcznik akademicki
1876 - Rozwinięcie krytyczne teoryi chemicznej opartej na ruchach wirowych Niedziałek
1884 – Teoryja chemiczno-fizyczna na podstawie przyciągania się i ruchu wirowego niedziałek
kalendarium
1842 – ukończył gimnazjum w Nowym Sączu
1842–1844 – uczęszczał do dwuletniej szkoły przy greckokatolickim Instytucie Teologicznym w Przemyślu
1844 – wstąpił na Wydział Teologiczny Uniwersytetu Lwowskiego
1844–1847 – studiował na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Akademii Technicznej we Lwowie
1847 – asystent chemii u prof. Rochledera
1847 – członek Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarczego
1851 – profesor chemii i kierownik Katedry Chemii UJ
1852 - członek czynny Towarzystwa Naukowego Krakowskiego
1852 – Wydział Filozofii Uj nadał mu doktorat honoris causa
1859 – otrzymał tytuł profesora zwyczajnego
1866 – dziekan Wydziału Filozoficznego
1866–1876 – pełnił kolejno funkcję dziekana, rektora i prorektora UJ
1873 – współzałożyciel i członek Akademii Umiejętności
1874–1875 – pełnił funkcję rektora UJ
1875–1888 – chemik sądowy
1887 – przez cesarza austriackiego został wyróżniony tytułem radcy dworu
1996 – otrzymał ulicę swojego imienia w X dzielnicy Swoszowice, w Lusinie, przecinającą ulicę Tytusa Chałubińskiego
źródła:
Tadeusz Estreicher, Czyrniański Emilian [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 4, Kraków 1938
Bogdan Horbal, Obecność Łemków w nauce i kulturze polskiej, [w:] B. Machul-Telus (red.), Łemkowie, Warszawa 2013
Zdzisław Gajda, O ulicy Kopernika w szczególności o Wesołej w ogólności, Kraków 2005
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Jan Wiktor Tkaczyński (red.), Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017, Kraków 2018