Emeryk Czapski
Emeryk Zachariasz Mikołaj Seweryn Hutten-Czapski
(19 listopada 1828 Stańków koło Mińska – 23 lipca 1896 Kraków)
archeolog, numizmatyk, kolekcjoner, bibliofil, fundator muzeum Czapskich w Krakowie
rodzina
hrabia, z linii będkowskiej
syn Karola (1777–1836), szambelana królewskiego, i Fabianny z Obuchowiczów
Emeryk Hutten-Czapski, miedzioryt z akwafortą, W. A. Bobrow, 1876. Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego – Muzeum Narodowe w Krakowie
rodzeństwo: Maria Salezja Sallezya (1818–1897), bezpotomna; Fabian Józef Erazm (1819–1883), kamerjunkier dworu rosyjskiego; Karol Ignacy (1832–1877), bezpotomny, poślubił: Elżbieta Karolina von Meyendorff (1833–1916), dzieci: Zofia (1857–1911), mąż Henryk Kazimierz Plater–Zyberk z Borelu (1843–1925); Karol Jan Aleksander (1860–1904), żona Maria Leontyna Pusłowska (1870–1965), prezydent Mińska; Jerzy (1861–1930), marszałek szlachty guberni mińskiej, żona Józefa Thun–Hohenstein (1867–1903); Elżbieta (1867–1877)
biogram
Otrzymał bardzo staranne wykształcenie, znał biegle poza językiem polskim, francuski, rosyjski, niemiecki, angielski, a także grekę i łacinę. Po ukończeniu Wydziału Przyrodniczego Uniwersytetu Moskiewskiego wstąpił do służby państwowej Rosji, w której osiągnął wysokie stanowiska, między innymi był szambelanem dworu, tajnym radcą, gubernatorem Nowogrodu Wielkiego, wicegubernatorem Petersburga, generalnym dyrektorem departamentu leśnego w ministerstwie dóbr państwa rosyjskiego.
Jego stanowiska w administracji carskiej wiązały się z licznymi podróżami co pomagało mu w prowadzeniu działalności kolekcjonerskiej. Jego pierwszym nabytkiem była kolekcja Michała Tyszkiewicza, później pozyskał zbiory Zygmunta Czarneckiego, Natalii Kickiej, Leona Skórzewskiego, Kazimierza Stronczyńskiego, Leona Zwolińskiego, Władysława Morsztyna. Rozbudowie kolekcji sprzyjała również zażyłość i bliskie kontakty z Sanguszkami i Józefem Weyssenhoffem. Brał również udział w przeprowadzaniu inwentaryzacji i porządkowaniu zbiorów numizmatycznych Ermitażu. Wyłonione wówczas dublety po raz pierwszy w historii Ermitażu pozwolono sprzedać, a on sam znalazł się wśród osób posiadających prawo pierwokupu.
Utrzymywał także kontakty z kolekcjonerami i antykwariuszami z Krakowa i Warszawy, a także z najważniejszymi domami aukcyjnymi w Europie. Wiele eksponatów nabywał osobiście przy okazji swoich licznych podróży. W swoim majątku w Stańkowie zgromadził unikalną w skali światowej kolekcję numizmatów, map i książek. Powiększający się zbiór opracowywał własnoręcznie na kartkach katalogu rękopiśmiennego. Katalog - 19 oryginalnych pudełek pokrytych cielęcą skórą zawiera ponad 11 tysięcy kartek formatu 9 x 11 cm, białych dla srebra, żółtych dla złota, pomarańczowych dla miedzi i fioletowych dla innych metali.
Kolekcję przeniósł do Krakowa z zamiarem stworzenia muzeum. Na ten cel zakupił pałacyk (zbudowany w latach 1883-1884 według projektu architekta A. Siedeka) przy ulicy Wolskiej 12 (obecnie J. Piłsudskiego) i dobudował obok pawilon (projekt T. Stryjeński, Z. Hendel 1895-1896). W trakcie prac organizacyjnych zmarł.
Pochowany na Cmentarzu Rakowickim (pas 45).
wybrane prace:
1871 - Udielnyja, wielikokniażeskija i carskija diengi driewniej Rossiji
1871–1916 - Catalogue de la collection des médailles et monnaies polonaises
1871 - Tom I, Sankt-Petersburg/Paryż
- pozycje 1–2585
1872 - Tom II, Sankt-Petersburg/Paryż
- pozycje 2586–5455
- tablice I – XXII
- zawiera rozprawy:
Traité sur contrefaçons - o falsyfikatach w aspekcie historycznym
Ordres de chevalerie, décorations et signes maçoniqes polon ais - o polskich orderach i odznakach masońskich
- tabela herbów, monogramów, legend i innych znaków występujących na monetach
- tabela typów rantów
1880 - Tom III, Sankt-Petersburg/Kraków
- pozycje 5456–6774
- tablice XXIII – XXVII
- indeks chronologiczny
1891 - Tom IV, Kraków
- pozycje 6775–10002
- tablice XXVIII – XL
- pełny indeks tomów I – IV
1916 - Tom V, Kraków
- pozycje 10003–11061
- pełny indeks wszystkich tomów katalogu opracowany przez M. Gumowskiego
Tom ostatni został wydany po śmierci Emeryka przez jego żonę, Elżbietę
1901 - Spis rycin przedstawiających portrety przeważnie polskich osobistości w zbiorze hr. Emeryka Hutten - Czapskiego, Kraków
kalendarium
1851 – zatrudniony w służbach państwowych Rosji
1854 – nabył kolekcję Michała Tyszkiewicza
1863–1864 – pełnił funkcję gubernatora Nowogrodu Wielkiego
1865 – wicegubernator Petersburga
1874 - otrzymał cesarskie potwierdzenie tytułu hrabiowskiego i włączył do nazwiska przydomek Hutten
1879 – opuścił służbę państwową i przeniósł się do swojego majątku Stańkowa
1894 – przeniósł swoją kolekcję do Krakowa do zakupionego pałacyku przy ul. Wolskiej 10
1896 – dobudował pawilon obok zakupionego wcześniej pałacyku
1896 – zakupił pierwszą złotą monetę wybitą w Polsce za panowania Władysława Łokietka
1903 III 12 – kolekcja została przekazana przez rodzinę miastu
1904 – bezinteresowny dar został upamiętniony wybiciem plakiety, według projektu K. Laszczki. U góry plakiety biegnie napis: "Monumentis patriae naufragio ereptis" ("Pamiątkom ojczystym ocalonym z burzy dziejowej")
1904 VII 18 - Muzeum Czapskich stało się oddziałem Muzeum Narodowego
1912 – na cześć tej rodziny Kraków nazwał jej imieniem ulicę w I dzielnicy Stare Miasto na Piasku, w bok od ul. J. Piłsudskiego
źródła
Maria Kocójowa, Pamiątkom ojczystym ocalonym z burzy dziejowej, Kraków 1978
Tadeusz Kałkowski, Tysiąc lat monety polskiej, Kraków 1981
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005