Jakub Dembiński
Dambyenszky, Dębieński, Jakub z Dębna
(1427 – 15 stycznia 1490)
dyplomata i polityk
rodzina
herbu Odrowąż
syn Bartosza i Stachny Gabońskiej z Gabani herbu Janina
poślubił:
1. około 1460 roku Małgorzatę z Żernik, która mu wniosła w posagu 1120 florenów węgierskich, mieli Annę, mąż Maciej Moszyński
2. przed 1483 rokiem Agnieszkę Bnińską z Łodzi, mieli Elżbietę, mąż Wiktoryn Sienieński
biogram
To jedna z najważniejszych postaci w historii Polski drugiej połowy XV stulecia. Studiował w Akademii Krakowskiej, potem został dworzaninem królewskim, a z czasem objął funkcje starosty generalnego krakowskiego i kasztelana krakowskiego. W czasie wojny trzynastoletniej przebywał w królewskim otoczeniu w Gdańsku, dowodził wojskami królewskimi pod Wałczem i występował jako wysłannik monarchy do Pragi. Powierzono mu urząd podskarbiego, by zapewniał fundusze na potrzeby militarne Kazimierza Jagiellończyka.
Wielokrotnie reprezentował króla w misjach dyplomatycznych do Czech, Niemiec i Rzymu, gdzie zabiegał o uznanie drugiego pokoju toruńskiego oraz o zatwierdzenie Wincentego Kiełbasy na biskupstwie warmińskim. Był ważnym realizatorem dynastycznej polityki Jagiellonów. W Ratyzbonie zasłynął głośnym wystąpieniem wzywającym do krucjaty przeciw Turkom. Opowiadał się za podziałem Czech między Władysława Jagiellończyka i Macieja Korwina, ale bez użycia siły.
Łącząc w swoich rękach liczne starostwa (m.in. bieckie, krakowskie, sądeckie, oświęcimskie, przedeckie i siewierskie), powiększał majątek, jednocześnie dbając o porządek publiczny, bezpieczeństwo na traktach i spokój ludności. Chronił południowo-zachodnią granicę państwa przed wypadami ze Śląska, ścigał rozbójników oraz buntujących się przedstawicieli możnowładztwa i szlachty. Utrzymywał dobre relacje z krakowskim mieszczaństwem, które doceniało jego skuteczną mediację po zabójstwie Andrzeja Tęczyńskiego w 1461 roku. Podtrzymywał też kontakty z Wrocławiem i Bardiowem.
Dorobił się fortuny dzięki dzierżawom królewszczyzn, pożyczkom udzielanym królowi oraz eksploatacji złóż ołowiu w rejonie Olkusza. Zainicjował budowę zamku i kościoła w rodowym Dębnie, wzniósł rezydencję pod Wawelem, wsparł powstanie kolegiat w Nowym Sączu i Bieczu, a w samym Bieczu finansował również budowę zamku.
Współpracował z Janem Długoszem i pozostawał w bliskich relacjach z elitą intelektualną królestwa (m.in. z Janem Rzeszowskim, Ostrorogami i Bnińskimi), szczególnie zaś z Kallimachem, który poświęcił mu panegiryk. Zarówno papież, jak i Medyceusze widzieli w nim jedną z najbardziej wpływowych osób w państwie – zaraz po władcy. Popierał ideę silnego państwa, rozumiał znaczenie rozwoju miast i przemysłu oraz wspierał oświatę i kulturę.
Pochowany w klasztorze Cystersów w Mogile.
Szymon Starowolski w swym dziele Sarmatiae Bellatores (pełna nazwa polska: Wojownicy sarmaccy, czyli pochwały mężów słynących męstwem wojennym w pamięci naszej lub naszych pradziadów) z roku 1631 tak o nim pisał ...był poważny, stanowczy, surowy, a często pełen miłosierdzia. Miał bardzo rzadką właściwość: przystępność nie umniejszała jego powagi, a surowośc miłości. Umarł w podeszłym wieku: szczątki jego przewieziono do Krakowa, by złożyć w grobie ojca, i tam odbył się pogrzeb. Przyjaciele płaczem i okrzykami okazywali swój ból. Ozdóbmy jego grób napisem: Tu spoczywa starosta krakowski Jakub z Dębna, najpierw podskarbi, potem kanclerz wielki Korony Polskiej. Mąż ów umiał sprostać wszystkim obowiązkom, jakie mu życie wskazywało. Gardził bogactwem, wytrwały był w dobrym, stały, nie znający bojaźni. Całe życie spędził prowadząc wojny i biorąc udział w rządach Rzecząpospolitą. Najpierw zdobył sławę zwycięstwem pod Wałczem i poselstwami, jakie odbywał dla Ojczyzny. W podeszłym wieku uległ wyrokom losu. Zostawił niezwykle rzadki przykład senatorskiej roztropności.
kalendarium
1441 - studiował w Akademii Krakowskiej
1447 - dworzanin królewski
1448-1460 - podczaszy krakowski
1454 – walczył pod Chojnicami
1455 – udzielił królowi pożyczki 250 grzywien i 20 florenów
1456 – wykupił Wojnicz za 700 grzywien
1457 – w orszaku królewskim w Gdańsku
1457 – walczył pod Gniewem
1459-1462 - cześnik królewski
1460 – walczył pod Wałczem
1460 XI 18 – nagrodzony za trudy wojenne 150 grzywnami
1460-1468 - podskarbi koronny
1462 III -1479 - starosta biecki i sandomierski
1463 XI 10 -1490 – starosta krakowski
1463 – osiadł na stałe w Krakowie
1463-1471 – starosta przedecki
1467 – odbył legację do Jerzego z Podiebradów, króla czeskiego
1467-1473 – starosta oświęcimski
1468 – ponownie w Pradze i Ołomuńcu
1469, 1471 – w Rzymie
1469-1473 - kanclerz koronny
1471 – w Ratyzbonie
1473-1474 – na straży południowo-zachodnich granic królestwa
1473-1478 - wojewoda sandomierski
1478-1490 - kasztelan krakowski
1479 VIII 30 – na sejmie w Nowym Korczynie Kazimierz Jagiellończyk nadał mu przywilej górniczy na poszukiwanie wszelkich kopalin na terenie całego królestwa
źródła:
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Polski Słownik Biograficzny. T. 5: Dąbrowski Jan Henryk – Dunin Piotr, Kraków: Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, 1938, reprint Kraków 1989
Wielka Historia Polski, Kraków 2000
Feliks Kiryk, Działalność gospodarcza i kulturalna Jakuba z Dębna, Kraków 1965
Antoni Gąsiorowski, Polscy gwaranci traktatów z Krzyżakami XIV–XV wieku, [w:] Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 2-3, 1971