Maria Dłuska
(24 marca 1900 Kursk, Rosja – 30 marca 1992 Rząska koło Krakowa)
teoretyk literatury i językoznawca, badacz wersyfikacji polskiej
rodzina
z rodziny inteligenckiej
córka Aleksandra, chemika i farmaceuty, prowadził aptekę, i Marii z Bednarskich, wykształcona w Polsce i Rosji pianistka
siostra malarki i projektantki Janiny Dłuskiej
biogram
Początkowo kształciła się w domu pod opieką polskiej nauczycielki. Wakacje spędzała wraz z rodziną na terenie Królestwa Polskiego. W Warszawie uczęszczała do tzw. „Szkoły na Wiejskiej” – prestiżowej pensji dla dziewcząt prowadzonej przez Jadwigę Kowalczykównę i Jadwigę Jawurkównę. Tam prawdopodobnie poznała Kazimierza Wóycickiego, od którego otrzymała w prezencie książkę Forma dźwiękowa prozy polskiej i wiersza polskiego. Znajomości zawarte w tym okresie, m.in. z Zofią Steinberg (późniejszą siostrą Katarzyną z Lasek), utrzymywała przez długie lata.
Edukację zakończyła w żeńskim gimnazjum w Kursku, gdzie wraz z rodziną przeżyła lata I wojny światowej oraz rewolucji rosyjskiej. Już jako nastolatka angażowała się w działalność patriotyczną – była drużynową żeńskiej drużyny w Kursku, należącej do Tajnego Harcerstwa Polskiego z centralą w Kijowie. Ostatecznie przedostała się do Krakowa, by podjąć studia wyższe.
Podjęła studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, wybierając jako kierunek główny filologię polską. Po zdaniu egzaminów uzupełniających przed Komisją Ministerialną w Warszawie rozpoczęła regularną naukę. W czasie wojny polsko-bolszewickiej na kilka miesięcy wstąpiła do Ochotniczej Legii Kobiet; służyła w koszarach na Marymoncie oraz w rejonie frontowym w Będzinie. Po zakończeniu służby wróciła na studia, rozszerzając je o romanistykę jako drugi kierunek.
Literaturoznawstwo studiowała pod kierunkiem Ignacego Chrzanowskiego, językoznawstwo u Jana Łosia i Kazimierza Nitscha, natomiast romanistykę m.in. u Stanisława Wędkiewicza. Z rekomendacji Kazimierza Nitscha została asystentką w Studium Słowiańskim UJ, gdzie zajmowała się głównie porządkowaniem księgozbioru. Pod opieką Ignacego Chrzanowskiego obroniła doktorat pt. Charakter polski w świetle literatury XVI wieku, uzyskując stopień doktora.
Otrzymała stypendium zagraniczne z Funduszu Kultury Narodowej, dzięki któremu kształciła się w pracowniach fonetycznych w Pradze, Hamburgu i na paryskiej Sorbonie. W Pradze zapoznała się z pracami Jana Baudouina de Courtenay oraz Ferdinanda de Saussure’a, poleconymi jej przez Kazimierza Piekarskiego. Po powrocie do Krakowa podjęła ponownie pracę na Uniwersytecie Jagiellońskim, prowadząc zajęcia z fonetyki oraz lektorat języka rosyjskiego. Na podstawie dorobku z zakresu wersologii i fonetyki artykulacyjnej uzyskała habilitację w dziedzinie językoznawstwa ogólnego.
Na prośbę władz Uniwersytetu Jana Kazimierza oraz za zgodą ministerstwa przeniosła się do Lwowa, by objąć kierownictwo pierwszego w Polsce Laboratorium Fonetyki Eksperymentalnej, powołanego z inicjatywy Zygmunta Czernego. Oprócz pracy organizacyjnej prowadziła tam wykłady z fonetyki oraz ogłaszała kolejne publikacje z zakresu językoznawstwa i wersologii. Ponownie uzyskała stypendium zagraniczne z Funduszu Kultury Narodowej (od 1937 roku działającego pod patronatem Józefa Piłsudskiego) i wyjechała na roczny pobyt naukowy do Paryża.
Gdy dotarły do niej wiadomości o wybuchu wojny, zdecydowała się wrócić do kraju, nie chcąc pozostać na emigracji. Wraz z matką powróciła do Lwowa okrężną trasą przez południową Francję, Jugosławię, Bułgarię i Rumunię. Po przekształceniu Uniwersytetu Jana Kazimierza w Uniwersytet im. Iwana Franki pozostała na uczelni jako docent w Katedrze Językoznawstwa Ogólnego. Była prawdopodobnie jedną z nielicznych przedstawicielek polskiej kadry, które w wystarczającym stopniu znały obowiązkowy język ukraiński. Po zajęciu Lwowa przez Niemców została zwolniona z uniwersytetu i zaangażowała się w tajne nauczanie, prowadząc wykłady z fonetyki na konspiracyjnym Uniwersytecie Jana Kazimierza. Jednocześnie przez pewien czas oficjalnie pracowała jako nauczycielka w starszych klasach jednej z lwowskich szkół powszechnych, a także przy sortowaniu wszy w Instytucie Badań nad Tyfusem Plamistym i Wirusami Rudolfa Weigla.
Wraz z matką i zaprzyjaźnionym małżeństwem opuściła Lwów i przez kilka miesięcy przebywała w majątku ziemiańskiej rodziny Jabłońskich w Usarzowie koło Sandomierza. W okresie repatriacji utrzymywała się z udzielania prywatnych lekcji. Ostatecznie trafiła do Lublina, gdzie objęła stanowisko profesora języka polskiego w Katedrze Języka Polskiego i Filologii Słowiańskiej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, kierowanej przez Władysława Kuraszkiewicza. Na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim zorganizowała pierwsze w Polsce seminarium magisterskie poświęcone wersyfikacji. Z inicjatywy Stanisława Pigonia i dzięki rekomendacji Kazimierza Nitscha wróciła do Krakowa, gdzie objęła stanowisko profesora nadzwyczajnego Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz kierownictwo Zakładu Nauk Pomocniczych w ramach Zespołowej Katedry Historii Literatury.
W tym samym czasie rozpoczęła współpracę z Instytutem Badań Literackich PAN, przygotowując część wersologiczną do planowanego słownika terminów literackich. Tam poznała Marię Renatę Mayenową, co zaowocowało jej udziałem w pracach nad III działem (Wersyfikacja) serii Poetyka. Zarys Encyklopedyczny. Opracowała artykuły wprowadzające oraz liczne hasła do tomów Sylabizm i Sylabotonizm. W tomie Sylabizm przygotowała hasła: Jednozgłoskowiec, Dwuzgłoskowiec, Trójzgłoskowiec, Czterozgłoskowiec, Pięciozgłoskowiec i Siedmiozgłoskowiec. W tomie Sylabotonizm opracowała (częściowo we współautorstwie z Tadeuszem Kurysiem) hasła: Stopa, Kataleksa, a także Amfibrach i Peon. Była również członkinią Komitetu Redakcyjnego całej serii oraz współredaktorką — wraz z Władysławem Strzeleckim — tomu Metryka grecka i łacińska.
Po śmierci matki zrezygnowała z pracy na uniwersytecie i wstąpiła do klasztoru karmelitanek bosych w Krakowie. Spędziła tam jednak zaledwie pięć tygodni, po czym powróciła do działalności naukowej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jej powrót nie był łatwy — mimo że nadal otrzymywała wynagrodzenie, nie powierzano jej żadnych zajęć dydaktycznych.
Po raz pierwszy od zakończenia wojny wyjechała za granicę na IV Międzynarodowy Zjazd Slawistów w Moskwie, gdzie spotkała m.in. Wiktora Żyrmunskiego i Romana Jakobsona. Dzięki Zbigniewowi Siatkowskiemu, przebywającemu wówczas na stypendium w Stanach Zjednoczonych, zapoznała się z powojenną twórczością Kazimierza Wierzyńskiego i nawiązała z nim korespondencję. Osobiście poznała poetę w Rzymie podczas swojego pobytu stypendialnego we Włoszech, gdzie badała poetykę utworów Jana Kochanowskiego w kontekście renesansowej tradycji włoskiej. Później spotkała się z Wierzyńskim jeszcze dwukrotnie, starając się przekonać go do powrotu do Polski. Równocześnie publikowała interpretacje jego najnowszych wierszy oraz zabiegała o ich wydanie w kraju. Ostatecznie doprowadziła do publikacji trzy lata po śmierci poety — pod jej redakcją ukazały się, choć bez wstępu, Poezje wybrane 1951–1964 Kazimierza Wierzyńskiego.
Przywrócono jej członkostwo w Związku Literatów Polskich, z którego została usunięta w 1950 roku. Na przełomie lat 70. i 80. zbliżyła się do środowiska Towarzystwa Opieki nad Ociemniałymi w Laskach pod Warszawą.
Do kluczowych osiągnięć Dłuskiej w dziedzinie wersologii zaliczają się Studia z historii i teorii wersyfikacji polskiej oraz Próba teorii wiersza polskiego. Jej podręcznik Fonetyka polska do dziś pozostaje jednym z zaledwie dwóch tego typu opracowań. Z kolei monografia twórczości Marii Konopnickiej Pod znakiem sylabotonizmu. Rzecz o wierszu Konopnickiej uchodzi za jedyne tak wszechstronne i wyczerpujące studium w literaturze przedmiotu. Równolegle z działalnością naukową przez całe życie tworzyła literaturę piękną. Napisała około 130 wierszy, kryptoautobiograficzne opowiadanie Słowiki oraz kilka dramatów prozą. Poza debiutem i pośmiertnym, skróconym wyborem wierszy opracowanym przez Stanisława Dziedzica, jej twórczość literacka nie doczekała się szerszej publikacji.
Ostatnie lata życia spędziła w pensjonacie „Ostoja” w Krynicy oraz w domu sióstr albertynek w Rząsce pod Krakowem.
Pochowana na Cmentarzu Rakowickim (kwatera VIII, rząd 5, miejsce 17).
wybrane prace:
1916 – wiersz Dzwony na łamach moskiewskiego wydawnictwa emigracyjnego „Warownia”
1930 – artykuł Przyczynek do zbierania polskich form hipokorystycznych
1935 – Elementy śpiewności w poezji w „Przegląd Współczesny”
1947 – Prozodia języka polskiego
1948 – Studia z historii i teorii wersyfikacji polskiej, t. 1, książka została nominowana do Nagrody „Odrodzenia”
1950 - Studia z historii i teorii wersyfikacji polskiej, t. 2
1950 – Fonetyka polska
1962 – Próba teorii wiersza polskiego
1970-1972 – Studia i rozprawy t. 1-3
1982 - Pani prymariusz. Opowieść o języku
1992 – Wiersze opracowanie i wstęp Stanisław Dziedzic
kalendarium
1908 – po raz pierwszy odwiedziła Kraków
1911-1912 - w Warszawie, w tzw. „Szkole na Wiejskiej”, czyli elitarnej pensji dla dziewcząt prowadzonej przez Jadwigę Kowalczykównę i Jadwigę Jawurkównę
1918 – ukończyła szkołę średnią w Kursku
1918 IX - przez Kijów i Mohylów Podolski przedostała się do Krakowa, aby rozpocząć studia wyższe
1919-1925 - studiowała na Uniwersytecie Jagiellońskim
1920 - latem w trakcie wojny polsko-bolszewickiej wstąpiła na kilka miesięcy do Ochotniczej Legii Kobiet
1925 - objęła asystenturę w Studium Słowiańskim UJ
1927 – uzyskał stopień doktora filozofii
1929-1931 - kontynuowała studia w Pradze, Hamburgu i Paryżu
1934-1937 - ogłaszała artykuły i studia w „Bibliotece Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”
1935 – doktor habilitowany w zakresie fonetyki
1935 - po uzyskaniu habilitacji, została adiunktem i objęła kierownictwo Laboratorium Fonetyki Eksperymentalnej Uniwersytetu Jana Kazimierza (UJK) we Lwowie
1936-1941 - pracownik naukowy uniwersytetu we Lwowie
1939 - stypendium w Brukseli i Paryżu
1941-1945 - brała udział w tajnym nauczaniu we Lwowie
1944 - latem z matką i parą przyjaciół opuściła Lwów i spędziła kilka miesięcy nieopodal Sandomierza
1944 - pod koniec roku w okresie repatriacji, utrzymywała się z lekcji prywatnych
1945 I – trafiła do Lublina, objęła stanowisko profesora języka polskiego w Katedrze Języka Polskiego i Filologii Słowiańskiej KUL
1945-1949 – profesor KUL
1945 - wygłosiła w Polskim Radiu cykl audycji poświęconych literaturze średniowiecznej
1945-1950 - wygłaszała odczyty na posiedzeniach Komisji Językoznawczej Polskiej Akademii Umiejętności
1948-1950 - dojeżdżała do Warszawy, by prowadzić zajęcia wymowy i deklamatoryki w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej
1950 I - objęła jako profesor nadzwyczajny Katedrę Nauk Pomocniczych Historii Literatury Polskiej na UJ
1951 - kierownik Zakładu Nauk Pomocniczych w Katedrze Historii Literatury Polskiej UJ
1952 IX - Senat UJ uchwalił pierwszy wniosek o nadanie Dłuskiej tytułu profesora zwyczajnego, przepadł on jednak na szczeblu ministerialnym
1954 - po śmierci matki, wstąpiła do zakonu karmelitanek
1954 jesień - 1956 wiosna - pomimo wypłacania pensji, nie przydzielano jej żadnych zajęć dydaktycznych
1955-1964 - pracowniczka naukowa Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk (IBL PAN)
1956-1957 - dwukrotnie stanowczo zabierała głos w tzw. sporze o polski sylabotonizm, polemizując z Kazimierzem Budzykiem
1957-1975 - członek Rady Naukowej IBL
1957-1978 – drukowała artykuły i recenzje w „Tygodniku Powszechnym”
1958 - po raz pierwszy po wojnie wyjechała za granicę, na IV Międzynarodowy Zjazd Slawistów w Moskwie
1958-1964 - drukowała artykuły i recenzje w „Sprawozdaniach z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych PAN”
1959 V 26 – otrzymała – po prawie siedmiu latach od uchwalenia pierwszego wniosku – tytuł profesora zwyczajnego
1962 - poznała powojenną twórczością Kazimierza Wierzyńskiego, a także nawiązała z nim korespondencję
1966 - poznała osobiście Kazimierza Wierzyńskiego w Rzymie, przebywając na stypendium we Włoszech
1967, 1968 – spotkała się z Kazimierzem Wierzyńskim we Włoszech
1970 - przeszła na emeryturę, kontynuowała działalność dydaktyczną
1972 - za twórczość naukową otrzymała nagrodę Fundacji Alfreda Jurzykowskiego w Nowym Jorku
1973 - doktorat honoris causa nadany przez University of Chicago
1974 IV – reaktywowano jej członkostwo w Zawiązku Literatów Polskich
1976 I - należała do sygnatariuszy Memoriału 101
1976 IX - uchwałą Rady Państwa przyznano jej Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
1977 – uroczyście wznowiony doktorat UJ w zakresie literatury polskiej
1978 – członek Polskiego PEN Clubu
1983 - przebywała w domu ss. albertynek w Rząsce pod Krakowem
źródła:
Maksymilian Odrzywołek, Dłuska Maria, archiwumkobiet.pl [dostęp 23.03.2021]
Stanisław Balbus, Maria Dłuska (1900–1992), [w:] Złota księga Wydziału Filologicznego, red. J. Michalik, W. Walecki, Kraków 2000
Stanisław Balbus, Maria Dłuska. Życie i twórczość, [w:] Maria Dłuska, Prace wybrane, t. 1, Odmiany i dzieje wiersza polskiego, Kraków 2001
Ryszard Łużny, O profesor Marii Dłuskiej – inaczej, „Universitas” 1993, nr 4
Jerzy Starnawski, Dłuska Maria Helena (1900-1992), [hasło w:] Słownik badaczy literatury polskiej, t. 2, Łódź 1998