Xawery Dunikowski
(Franciszek Ksawery)
(24 listopada 1875 Kraków – 26 stycznia 1964 Warszawa)
rzeźbiarz, malarz, pedagog
rodzina
urodził się w Krakowie przy ulicy Floriańskiej 21 w zubożałej rodzinie szlacheckiej
syn Mieczysława nadkonduktora kolei warszawsko-wiedeńskiej, i Heleny z Jawurków, z rodziny czeskiej osiadłej w Krakowie
Xawery Dunikowski (1875-1964), przed 1959, źródło: Almanach Fotografiki Polskiej, WAiF, Warszawa 1959, autor Benedykt Dorys (1901–1990)
biogram
Początkowo kształcił się w Szkole Technicznej w Warszawie, po czym rozpoczął naukę modelowania, łącząc ją z pracą zarobkową – najpierw w pracowni Bolesława Syrewicza na Zamku, a następnie u Leopolda Wasilkowskiego przy ul. Karowej. Mimo dobrych zarobków w stolicy zdecydował się wrócić do Krakowa i podjąć studia w Akademii Sztuk Pięknych. Uczył się tam pod kierunkiem Alfreda Dauna, później Konstantego Laszczki, a także brał udział w plenerach prowadzonych przez Jana Stanisławskiego. W czasie studiów wspierał go finansowo ojciec, a następnie otrzymał również stypendium dr. F. Urbańskiego.
Akademię ukończył jako dojrzały artysta, mający już na koncie liczne wystawy, prezentację własnej kolekcji w krakowskim TPSP oraz udział w reprezentacyjnej wystawie sztuki polskiej w Wiedniu. Następnie przeniósł się do Warszawy, gdzie objął stanowisko profesora rzeźby w nowo powstałej Szkole Sztuk Pięknych.
W wyniku osobistego konfliktu z malarzem Wacławem Pawliszakiem doszło do tragicznego wydarzenia. Dunikowski związał się z poetką żydowskiego pochodzenia, Lilianą (Florą Haufnagel), o względy której wcześniej zabiegał Pawliszak. Gdy ten wtargnął do restauracji Lijewskiego, gdzie rzeźbiarz spożywał posiłek, i próbował go spoliczkować, Dunikowski użył rewolweru. Postrzelony Pawliszak zmarł kilka godzin później w szpitalu.
Dodatkowo narastający konflikt między Szkołą Sztuk Pięknych a jej Radą Opiekuńczą sprawił, że artysta opuścił uczelnię i wrócił do Krakowa. Jeszcze przed wyjazdem otrzymał stypendium Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych z funduszu M. Tyszkiewicza. Wyjechał do Londynu, gdzie zapoznał się ze zbiorami British Museum. Po wybuchu I wojny światowej przeniósł się do Francji, odbył półroczną służbę w Legii Cudzoziemskiej, a następnie osiadł w Paryżu, gdzie prowadził pracownię przy ulicy François Gilbert. Początkowo zmagał się z trudną sytuacją finansową, którą poprawiły zamówienia na portrety oraz wsparcie udzielone przez pierwszy rząd odrodzonej Polski.
Po powrocie do kraju objął katedrę rzeźby w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, kierując jednocześnie pracowniami specjalizującymi się w różnych technikach rzeźbiarskich. W okresie Młodej Polski, pod wpływem krakowskiego środowiska literacko-artystycznego, twórczości Auguste’a Rodina, symbolizmu oraz filozofii Stanisława Przybyszewskiego – z którym łączyły go bliskie relacje – wykształcił własny, rozpoznawalny styl. W tym czasie stworzył wiele portretów współczesnych mu osób oraz postaci historycznych.
Po powrocie z Paryża realizował monumentalne rzeźby pomnikowe, zajmował się także malarstwem portretowym i rodzajowym. W czasie II wojny światowej został aresztowany i osadzony w obozie koncentracyjnym w Oświęcimiu. Po wyzwoleniu, poważnie chory, przez niemal rok przebywał w szpitalu. Następnie ponownie objął katedrę rzeźby w krakowskiej ASP.
Ostatecznie osiedlił się w Warszawie, lecz wrócił jeszcze do pracy dydaktycznej, obejmując katedrę na Wydziale Rzeźby i Architektury Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych we Wrocławiu, dokąd dojeżdżał mimo podeszłego wieku.
Został uhonorowany licznymi nagrodami i odznaczeniami. Swój dorobek artystyczny przekazał Muzeum Wojska Polskiego, natomiast jego dzieła, dokumenty i pamiątki przechowuje Muzeum Narodowe w Warszawie – Oddział w Królikarni.
W Krakowie, na domu przy ul. Karmelickiej 27, gdzie mieszkał, znajduje się tablica upamiętniająca artystę. Kraków uczcił artystę nadając jego imię ulicy w XVI dzielnicy Bieńczyce, łączącej ul. gen. Władysława Andersa z ul. Stanisława Mikołajczyka.
wybrane prace:
1896 – Niewolnik rzymski, terakota
1898/1899 - Portret artysty malarza Henryka Szczyglińskiego - praca dyplomowa (złoty medal)
1898-1905 - cykl Człowiek
1899 – Portret matki, brąz
1900 - Macierzyństwo
1902 - Fatum
1903 - Byt, Tchnienie
1906 - cykl Kobiety brzemienne
1907 – Portret K. Kamińskiego, gips i replika brąz
~1910 - Głowa Adama Mickiewicza
1912 - portrety Franciszka Mączyńskiego, Ludwika Solskiego
1916-1917 - Grobowiec Bolesława Śmiałego i Autoportret
1920 – fontanna Kobiety kartagińskie
1924 - Portret córki, olej
1925-1929 - realizacja cyklu Głowy wawelskie
1927 – Czterech Ewangelistów płaskorzeźby na fasadzie Seminarium Śląskiego w Krakowie, na zamówienie biskupa A. Lisieckiego
1927-1929 – Lud śląski i Rycerze śląscy do katedry w Katowicach
1935 - Autoportret w stroju mandaryna, olej
1936 - Pomnik Józefa Dietla, brąz
1946 – Łucznicy
1946-1952 - Pomnik Czynu Powstańczego na Górze św. Anny
1948 – Popiersie robotnika, gips
1948 - obrazy Rybacy, Żywioły mórz - olej
1949-1955 - cykl malarski Oświęcim
1949-1955 - Pomnik Wyzwolenia Ziemi Warmińsko - Mazurskiej w Olsztynie
1955-1957 – Kaktusy
1956 – Portret prof. J. S. (Juliusza Starzyńskiego), gips
1957-1958 – Baby z Nieborowa
1958 - obrazy Muzyka, Człowiek w kosmosie – olej, tempera
1963 - Pomnik Żołnierza Polskiego w Warszawie
kalendarium
~1887 - przeprowadził się z rodzicami do Warszawy
1894-1896 - w Warszawie w pracowni Bolesława Syrewicza, a następnie w pracowni Leopolda Wasilkowskiego
1895 – zadebiutował w warszawskim TZSP pokazując Popiersie Mefista (terakota)
1896-1903 - studiował w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych (następnie Akademia Sztuk Pięknych) u Alfreda Dauna (1896-1899) i Konstantego Laszczki (1899-1903)
1897/1898 – uzyskał medal brązowy
1898/1899 – nagroda pieniężna i medal złoty za portret malarza H. Szczyglińskiego
1902 - pierwsza, studencka wystawa w krakowskim Towarzystwie Sztuk Pięknych (cykl Człowiek)
1903 – na konkursie rzeźbiarskim TZSP otrzymał list pochwalny za rzeźbę Człowiek, inaczej Skupienie, nie zachowana
1904-1010 - profesor rzeźby w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych
1904 – wystawiał w TPSP w Krakowie oraz na III Wystawie Wiosennej w Salonie A. Krywulta w Warszawie
1905 – wystawa indywidualna w Salonie A. Krywulta
1905 I 18 - zastrzelił w restauracji malarza Wacława Pawliszaka, jednak wkrótce został zwolniony z aresztu po wpłaceniu 2 tysięcy rubli kaucji
1906 – wraz z Sarą Lipską odbył podróż do Włoch i na Bliski Wschód
1908 - członek Towarzystwa Artystów Polskich "Sztuka"
1909 – otrzymał stypendium TZSP
1910 VI - powrócił do Krakowa
1910-1914 – profesor krakowskiej ASP
1910 XII 1 - w Warszawie podpisał umowę dotyczącą wykonania rzeźb do portalu kościoła jezuickiego p. w. Serca Jezusa przy ul. Kopernika w Krakowie
1912 - prezes Towarzystwa Artystów Polskich "Sztuka"
1914 – w pierwszej połowie roku wyjechał na stypendium do Londynie, potem przebywał we Francji, osiadł w Paryżu
1920 III 18 - podarował do zbiorów wawelskich 24 rzeźby z wczesnego okresu twórczości
1922 - zamieszkał w Krakowie przy ul. Karmelickiej 27
1922-1939 - profesor krakowskiej ASP
1925-1928 - pracował nad cyklem Głowy wawelskie do stropu Sali Poselskiej
1930 - mianowany profesorem zwyczajnym
1932 – nagroda artystyczna m. st. Warszawa
1935 – państwowa nagroda plastyczna
1937 – nagroda Związku Artystów Polskich w Warszawie
1940 VI 26 - 1945 - więzień obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu
1945-1946 – ciężko chory, spędził czas w szpitalu
1946-1955 - ponownie kierował katedrą rzeźby krakowskiej ASP
1948 – członek delegacji polskiej na Międzynarodowy Kongres Intelektualistów we Wrocławiu
1948 – ofiarował swoje prace narodowi, a przed śmiercią przekazał pozostałe swoje dzieła w darze Wojsku Polskiemu
1948 – Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski
1948 i 1955 - nagroda państwowa I stopnia
1949 - otrzymał Order Budowniczy Polski Ludowej
1950 – wszedł w skład Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju
1955 - przeniósł się na stałe do Warszawy
1955 - otrzymał Order Sztandaru Pracy I klasy
1957 – prezes Rady Artystycznej ZPAP
1959 - wykładowca na Wydziale Rzeźby i Architektury Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych we Wrocławiu
1963 – nagroda I stopnia Ministra Obrony Narodowej za twórczość o tematyce wojskowej
źródła:
Hanna Kubaszewska, Dunikowski Ksawery, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, t. 2, D-G, Wrocław 1975
Stanisław Łoza, Czy wiesz kto to jest?, Warszawa 1938
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005