Maria Eljasz
(28 maja 1860 Kraków – 1 marca 1939 Kraków)
malarka, hafciarka
rodzina
z rodziny Eljaszów
córka Wojciecha (1814-1904), malarza, i Tekli Brygidy z Krzyżanowskich, siostra Walerego Jana Kantego (1840-1905) i Władysława (1847-1921)
biogram
Należała do grona artystek związanych z krakowskim środowiskiem artystycznym przełomu XIX i XX wieku. Pierwsze wykształcenie plastyczne zdobywała w rodzinnym domu, ucząc się rysunku pod kierunkiem ojca oraz brata, Walerego Eljasza-Radzikowskiego, jednego z najwybitniejszych malarzy i popularyzatorów Tatr swojej epoki. Niewykluczone, że kształciła się również w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, co mogło przyczynić się do dalszego rozwoju jej umiejętności artystycznych.
Znaczną część swojej działalności zawodowej poświęciła edukacji artystycznej. Była związana z renomowanymi Kursami dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego w Krakowie, gdzie prowadziła zajęcia z zakresu sztuki stosowanej. Instytucja ta odegrała istotną rolę w kształceniu kobiet zainteresowanych działalnością artystyczną i rzemiosłem artystycznym, a Maria Eljasz należała do grona osób przekazujących uczestniczkom wiedzę i praktyczne umiejętności. Przez wiele lat współpracowała z Muzeum Etnograficznym w Krakowie, interesując się sztuką ludową oraz tradycyjnym rzemiosłem artystycznym. Związki te miały wpływ na charakter jej twórczości, w której często dostrzec można inspiracje rodzimą kulturą, ornamentyką i wzornictwem ludowym.
Kijaczka z Podgórza, przed 1938, źródło http://etnomuzeum.eu/file/obiekty/103gb_271.jpg, autor Maria Eljasz (1860-1938)
Tworzyła przede wszystkim akwarele, szczególnie cenione za subtelność koloru i nastrojowość. Najchętniej przedstawiała krajobrazy tatrzańskie oraz widoki Krakowa i jego okolic, kontynuując w pewnym stopniu zainteresowania artystyczne obecne w rodzinie Eljaszów. Jej prace dokumentowały piękno polskiego krajobrazu, łącząc walory artystyczne z wrażliwością na naturę i lokalny koloryt.
Zajmowała się również malarstwem dekoracyjnym. Ozdabiała porcelanę, płótno i drewno, wykonując prace przeznaczone zarówno do wnętrz mieszkalnych, jak i do celów użytkowych. Ważnym obszarem jej działalności było projektowanie wzorów hafciarskich, które cieszyły się uznaniem dzięki staranności wykonania i umiejętnemu łączeniu motywów tradycyjnych z estetyką epoki. W tej dziedzinie współpracowała z Marią Modes-Dudrewiczową, znaną hafciarką i propagatorką polskiej sztuki dekoracyjnej. Wspólna działalność obu artystek przyczyniała się do rozwoju rodzimego rękodzieła artystycznego oraz popularyzacji wzorów inspirowanych polską tradycją ludową i narodową.
Twórczość Marii Eljasz stanowi interesujący przykład aktywności artystycznej kobiet związanych z krakowskim środowiskiem kulturalnym przełomu XIX i XX wieku. Łącząc malarstwo, sztukę użytkową, działalność pedagogiczną oraz zainteresowania etnograficzne, wniosła istotny wkład w rozwój polskiej sztuki dekoracyjnej i popularyzację tradycyjnych form rękodzieła.
Pochowana na cmentarzu Rakowickim (kwatera PAS 6, rząd zachodni, miejsce po prawej Laugerów)
.wybrane prace:
1892 – Z Zakopanego i Krajobraz
1894 – Widok z Woli Justowskiej, Przy Tońskim gościńcu, akwarela, Ze Strążysk w Zakopanem, akwarela
1899 – dwie akwarele przedstawiające kwiaty
1930 - akwarelowe ilustracje do publikacji: Seweryn Udziela, Ludowe stroje krakowskie i ich krój, Kraków oraz Tadeusz Seweryn Parzenice góralskie
kalendarium
1892, 1894 - wystawiała w TPSP w Krakowie
1894 – odznaczona srebrnym medalem na wystawie krajowej we Lwowie
1899 – wystawiała w Salonie Krywulta w Warszawie
źródła:
Sokulski J., Eljasz Maria (1860-1938), [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 6: Dunin Rodryg – Firlej Henryk, Kraków 1948
Magdalena Płażewska, Warszawski Salon Aleksandra Krywulta (1880-1906), Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie, X, 1966
Andrzej Szpakowski, Walery Eljasz Radzikowski, Kraków 1960
Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, t. 2, D-G, Wrocław 1975