Zygmunt Oswald Ewy
(24 kwietnia 1913 Lwów – 22 czerwca 1994 Kraków)
specjalista fizjologii zwierząt
rodzina
z lwowskiej rodziny ziemiańskiej o szwajcarskich korzeniach
syn Oswalda, ziemianina, i Marii z domu Loteczka
poślubił Krystynę Chruściel (1921-2010), ich córka Anna Ewy-Skalska jest lekarzem radiologiem, a syn Jacek Ewy architektem
biogram
Po ukończeniu XI Gimnazjum im. Jędrzeja Śniadeckiego we Lwowie rozpoczął studia w Akademii Medycyny Weterynaryjnej. Dyplom lekarza weterynarii uzyskał na podstawie pracy poświęconej przemianom zachodzącym w tkankach mięśniowych konia podczas glikolizy, zatytułowanej Zachowanie się wody w tkankach w czasie glikolizy mięśniowej u konia. Równolegle odbył roczne przeszkolenie wojskowe we Włodzimierzu Wołyńskim, uzyskując stopień podporucznika.
We wrześniu 1939 roku aktywnie uczestniczył w obronie Lwowa. Za udział w kampanii obronnej został później odznaczony przez Rząd RP na Uchodźstwie Krzyżem Kampanii Wrześniowej. W okresie okupacji sowieckiej pracował jako asystent w Lwowskim Instytucie Weterynaryjnym. Po zajęciu miasta przez Niemców kontynuował działalność dydaktyczną i naukową w Państwowych Zawodowych Kursach Weterynaryjnych (Staatliche Tierärztliche Fachkurse). Mimo trudnych warunków wojennych prowadził własne badania naukowe, które skierowały jego zainteresowania ku zagadnieniom endokrynologii. Wówczas przygotował również rozprawę doktorską.
Stopień doktora weterynarii uzyskał już po wojnie na Uniwersytecie Wrocławskim. Jego dysertacja, napisana pod kierunkiem prof. Andrzeja Klisieckiego, dotyczyła zależności między dietą a wstrząsami wywoływanymi przez węglowodany. Następnie podjął pracę na Uniwersytecie Jagiellońskim jako starszy asystent w Katedrze Chemii Farmaceutycznej, a później związał się z Katedrą Rolnictwa kierowaną przez prof. Teodora Marchlewskiego.
Kolejnym etapem jego kariery naukowej była habilitacja przeprowadzona na Uniwersytecie Jagiellońskim na podstawie rozprawy Różnice rasowe w reagowaniu bydła na niektóre bodźce nerwowe i hormonalne. Badania te ugruntowały jego pozycję jako specjalisty w dziedzinie fizjologii zwierząt. Wkrótce otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego i objął kierownictwo Katedry Fizjologii Zwierząt w nowo utworzonej Wyższej Szkole Rolniczej w Krakowie, późniejszej Akademii Rolniczej. Z czasem uzyskał tytuł profesora zwyczajnego nauk weterynaryjnych. Przez wiele lat kierował katedrą, tworząc silny ośrodek badawczy oraz wychowując liczne grono współpracowników i następców.
Równolegle pełnił funkcję kierownika Pracowni Biochemii, a następnie Zakładu Fizjologii Zwierząt w Instytucie Zootechniki. Przez kilka kadencji był zastępcą przewodniczącego Rady Naukowej Instytutu oraz przewodniczył jej Komisji Kwalifikacyjnej. Jego działalność naukowa i organizacyjna przyczyniła się do podniesienia poziomu krajowej hodowli bydła mlecznego oraz rozwoju nowoczesnych metod zootechnicznych.
Głównym obszarem jego zainteresowań badawczych była fizjologia gruczołów dokrewnych zwierząt gospodarskich, zwłaszcza zagadnienia związane z laktacją. Prowadził również badania nad wpływem środowiska na procesy życiowe organizmów, rolą układu hormonalnego w rozrodzie zwierząt oraz zaburzeniami czynności tarczycy. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmowały analizy dotyczące zawartości jodu w środowisku naturalnym, wodzie i mleku krów, a także potrzeby suplementacji tego pierwiastka w różnych regionach Polski. Wyniki jego badań prezentowane były na dziesięciu światowych kongresach fizjologii ogólnej, zyskując uznanie międzynarodowego środowiska naukowego.
Za swoje osiągnięcia został wybrany członkiem korespondentem Polskiej Akademii Nauk, a następnie członkiem rzeczywistym tej instytucji. Pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Rolniczej Komisji Izotopowej PAN oraz wiele odpowiedzialnych stanowisk w krakowskim Oddziale Akademii, między innymi sekretarza Komisji Biologicznej, przewodniczącego Komisji Nauk Rolniczych i Leśnych oraz zastępcy sekretarza naukowego oddziału. Po reaktywowaniu Polskiej Akademii Umiejętności został również jej członkiem. W uznaniu zasług Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie nadała mu tytuł doktora honoris causa.
Był członkiem Korporacji Akademickiej Fidelia Leopolnensis oraz laureatem licznych odznaczeń państwowych. Otrzymał między innymi Krzyż Oficerski i Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, a także tytuł Zasłużonego Nauczyciela PRL.
Znaczące miejsce w jego działalności zajmowała praca wydawnicza i organizacyjna. Należał do współzałożycieli cenionego czasopisma naukowego Acta Agraria et Silvestria. Jest również autorem wielokrotnie wznawianego podręcznika Zarys fizjologii zwierząt, który przez wiele lat służył studentom kierunków rolniczych i weterynaryjnych. Łącznie opublikował ponad 150 prac naukowych, podręczników i opracowań specjalistycznych.
Jako nauczyciel akademicki wywarł ogromny wpływ na rozwój polskiej nauki. Wypromował 31 doktorów, spośród których aż 12 uzyskało później tytuł profesora, a siedmiu stopień doktora habilitowanego. Był współtwórcą Polskiego Towarzystwa Nauk Weterynaryjnych, które nadało mu godność członka honorowego oraz wyróżniło medalem „Pro Scientia Veterinaria Polona”. Honorowe członkostwo przyznało mu także Polskie Towarzystwo Fizjologiczne.
Poza działalnością naukową pozostawał aktywnym praktykiem weterynarii. Współuczestniczył w utworzeniu pierwszego schroniska dla zwierząt w Krakowie, angażując się w działania na rzecz ich ochrony i dobrostanu. Był również wybitnym kynologiem, przez wiele lat przewodniczył Radzie Naukowej Związku Kynologicznego w Polsce, a następnie został jego członkiem honorowym. Szczególnie zasłużył się dla popularyzacji i doskonalenia rodzimej rasy owczarka podhalańskiego, stając się jednym z jej najważniejszych propagatorów.
Łącząc działalność naukową, dydaktyczną, organizacyjną i społeczną, należał do grona najwybitniejszych polskich fizjologów zwierząt i uczonych weterynarii XX wieku. Jego badania odegrały istotną rolę w rozwoju polskiej zootechniki, endokrynologii zwierząt oraz nauk weterynaryjnych, a liczni wychowankowie kontynuowali jego dzieło w ośrodkach naukowych całego kraju.
Pochowany na Cmentarzu Salwatorskim (sektor SC5, rząd 3, grób 13).
wybrane prace:
1945 - praca doktorska Wstrząsy wywołane węglowodanami i ich zależności od diety
1951 - rozprawa Różnice rasowe w reagowaniu bydła na niektóre bodźce nerwowe i hormonalne
1956 - podręcznik Zarys fizjologii zwierząt
kalendarium
1933 – ukończył XI Gimnazjum we Lwowie
1938 – dyplom lekarza weterynarii w Akademii Medycyny Weterynaryjnej
1938/1939 – szkolenie wojskowe we Włodzimierzu Wołyńskim
1939 IX – w stopniu podporucznika brał aktywny udział w obronie Lwowa
1939-1941 – w czasie sowieckiej okupacji Lwowa pracował jako asystent w Lwowskim Instytucie Weterynaryjnym
1941-1944 – w czasie okupacji niemieckiej kontynuował pracę i własne badania naukowe w Państwowych Zawodowych Kursach Weterynaryjnych
1945 - uzyskał stopień doktora weterynarii na Uniwersytecie Wrocławskim
1945-1950 – starszy asystent Katedry Chemii Farmaceutycznej UJ
1950-1983 – kierował Pracownią Biochemii, a później Zakładem Fizjologii Zwierząt w Instytucie Zootechniki
1951 - docent w dziedzinie fizjologii zwierząt na Uniwersytecie Jagiellońskim
1953-1966 i 1982-1983 - kierownik Katedry Fizjologii Zwierząt WSR w Krakowie
1954 - profesor nadzwyczajny WSR w Krakowie
1954-1959 i 1962-1965 - pełnił funkcję prorektora WSR
1957-1960 - sekretarz Komisji Biologicznej w krakowskim Oddziale PAN
1960-1985 - wiceprzewodniczący Komisji Nauk Rolniczych i Leśnych w krakowskim Oddziale PAN
1961 - współzałożyciel czasopisma „Acta Agraria et Silvestria”
1962 - profesor zwyczajny krakowskiej Wyższej Szkoły Rolniczej
1962-1965 – prorektor do spraw nauki Akademii
1966-1977 - dyrektor Międzywydziałowego Instytutu Biologii Stosowanej
1969 - przyjęty w poczet członków korespondentów Polskiej Akademii Nauk
1970-1971 - wiceprzewodniczący Rolniczej Komisji Izotopowej PAN
1976 - członek zwyczajny PAN
1978 - przewodniczący Rady Naukowej Instytutu Fizjologii i Żywienia Zwierząt PAN
1981-1982 - dyrektor Instytutu Stosowanej Fizjologii Zwierząt Akademii Rolniczej
1985 - przewodniczący Komisji Nauk Rolniczych i Leśnych w krakowskim Oddziale PAN
1987 - zastępca sekretarza naukowego krakowskiego Oddziału PAN
1987 - przewodniczący Rady Naukowej Zakładu Biologii Wód PAN
1988 X - Akademia Rolniczo-Techniczna w Olsztynie nadała mu tytuł doktora honoris causa
1989 - członek odnowionej Polskiej Akademii Umiejętności
źródła:
Andrzej Śródka: Uczeni polscy XIX–XX stulecia. T. 5, Suplement. Warszawa 2002
Zygmunt Ewy (1913–1994), [w:] Danuta Dobrowolska (red.), Samodzielni pracownicy naukowi Instytutu Zootechniki Państwowego Instytutu Badawczego 1950–2015, Kraków-Balice: Instytut Zootechniki Państwowy Instytut Badawczy, 2015
Lidia Becela (red.), Kto jest kim w Polsce, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1984