Elżbieta Łokietkówna
(1305 – 29 grudnia 1380 Stary Budzin, Węgry)
królewna polska, królowa węgierska
rodzina
z dynastii Piastów
córka Władysława I Łokietka, króla polski, i Jadwigi, księżniczki kaliskiej, siostra Kazimierza Wielkiego
poślubiła Karola I Roberta węgierskiego z dynastii andegaweńskiej (żonaty przedtem z Marią, córką Kazimierza II, księcia bytomskiego i Beatryksą, córką Henryka VII, króla niemieckiego)
dzieci: Karol (1321-1321); Władysław (1 XI 1324 – 24 II 1329); Ludwik (1326 III 5 - 1382 IX 10); Andrzej (30 XI 1327 - zamordowany 18 lub 19 IX 1345); Stefan (26 XII 1332 – 9 VIII 1354), poślubił Małgorzatę Wittelsbach, córkę cesarza Ludwika IV, mieli dwoje dzieci: zmarłego w dzieciństwie Jana i Elżbietę, która została wydana za księcia Tarentu Filipa II Andegaweńskiego. Jedyny syn z tego małżeństwa, Filip, zmarł w młodości
Mimo iż nie została koronowana na królową, używała tytułu: Dei Gratia Regine Senioris Polonie (starsza Królowa Polski).
biogram
Należała do najwybitniejszych kobiet średniowiecznej Europy Środkowej. Jako królowa Węgier, matka Ludwika Andegaweńskiego oraz regentka Królestwa Polskiego odegrała kluczową rolę w polityce obu państw, przyczyniając się do utrwalenia polsko-węgierskiego sojuszu i zachowania stabilności monarchii andegaweńskiej. Jej małżeństwo z królem Węgier Karolem Robertem Andegaweńskim miało ogromne znaczenie polityczne. Związek ten umocnił współpracę pomiędzy Polską a Węgrami w okresie narastającego zagrożenia ze strony Zakonu Krzyżackiego oraz dynastii Luksemburgów, stając się jednym z filarów polityki obu państw w XIV wieku. Dzięki swojej pozycji na dworze węgierskim Elżbieta pozostawała aktywnie zaangażowana w sprawy rodzinnego kraju, utrzymując bliskie kontakty z bratem, królem Kazimierzem III Wielkim. Szczególne znaczenie zyskała po zawarciu układu sukcesyjnego w Budzie, który przewidywał objęcie polskiego tronu przez jej syna Ludwika w przypadku bezpotomnej śmierci Kazimierza Wielkiego. W ramach przygotowań do realizacji tego planu odebrała w imieniu syna hołd stanów polskich złożony w Nowym Sączu, stając się jednym z głównych gwarantów przyszłej sukcesji andegaweńskiej w Polsce.
Po śmierci Kazimierza Wielkiego i objęciu polskiej korony przez Ludwika Węgierskiego król, zajęty sprawami swojego rozległego państwa, rzadko przebywał w Polsce. W tej sytuacji Elżbieta Łokietkówna przejęła obowiązki regentki i przez wiele lat sprawowała faktyczne rządy w jego imieniu. Utrzymywała w Krakowie dwór królewski i kancelarię, które stały się centrum życia politycznego państwa. W wykonywaniu swoich obowiązków opierała się na grupie najpotężniejszych możnowładców małopolskich, wśród których znajdowali się m.in. Jan z Melsztyna, Dobiesław z Kurozwęk, biskup krakowski Zawisza z Kurozwęk, Otto z Pilczy, Sędziwój z Szubina oraz Jan Kmita.
Dwór regentki stanowił najważniejszy ośrodek decyzyjny Królestwa Polskiego. Dominującą rolę odgrywali w nim możnowładcy małopolscy, którzy tworzyli większość: To też Panowie Krakowscy występowali z żądaniami, które przed Przywilejami Koszyckimi (17 września 1374) stawały się silnie słyszalne dla Elżbiety gdyż niezbędnym dla niej było dalsze poparcie Panów Krakowskich w sprawach Polski. To właśnie ich postulaty coraz silniej wpływały na politykę prowadzoną przez regentkę, utrzymanie lojalności małopolskiej elity politycznej było jednym z najważniejszych warunków powodzenia andegaweńskich planów sukcesyjnych. Prawdopodobnie z tymi działaniami wiązała się również lokacja miasta Koszyce nad Szreniawą, które w 1374 roku otrzymało nazwę Oppidum Kossicze. Elżbieta chętnie nagradzała swoich stronników, nadając przywileje osobom i rodom szczególnie zasłużonym dla dworu królewskiego. Liczne wsie przenoszone za jej panowania z prawa polskiego na niemieckie należały właśnie do ludzi wspierających politykę regentki.
Jej rządy nie były jednak wolne od konfliktów. Znaczną część możnowładztwa wielkopolskiego oraz część episkopatu niechętnie odnosiła się do dominacji małopolskich elit i obecności Andegawenów na polskim tronie. Opozycja ta utrudniała sprawowanie władzy i zmuszała Elżbietę do ciągłych zabiegów politycznych mających utrzymać jedność królestwa. Po formalnym zakończeniu regencji kilkakrotnie powracała jeszcze do Polski, zwłaszcza w momentach kryzysowych, między innymi podczas sporów związanych z namiestnictwem Władysława Opolczyka.
W swojej polityce konsekwentnie kontynuowała dzieło Kazimierza Wielkiego. Okres jej rządów należy do najbardziej pomyślnych etapów rozwoju gospodarczego XIV-wiecznej Polski. Szczególną troską otaczała miasta, którym nadawała liczne przywileje gospodarcze i handlowe. Najwięcej korzyści odniosła stolica królestwa – Kraków. Elżbieta przyznała miastu prawo składu, umożliwiające kontrolowanie i rozwój handlu dalekosiężnego, wspierała także rozszerzanie majątków mieszczańskich. Za jej panowania mieszczanie krakowscy uzyskali możliwość nabywania dóbr ziemskich w promieniu dwóch mil od miasta i organizowania ich według prawa niemieckiego.
Regentka przywróciła również Kazimierzowi – miastu położonemu naprzeciw Krakowa – targi koni i bydła oraz nadała monopol na handel końmi po obu stronach Wisły i handel bydłem po stronie kazimierskiej. Z jej inicjatywy powstał także młyn na przedmieściach Kazimierza, przyczyniający się do rozwoju gospodarczego tego ośrodka. Elżbieta była również fundatorką i opiekunką wielu przedsięwzięć religijnych oraz artystycznych. Historycy przypuszczają, że to właśnie z jej inicjatywy wykonano monumentalny nagrobek Kazimierza Wielkiego w katedrze wawelskiej. Szczególnie cennym świadectwem jej pobożności pozostają figurki jasełkowe przechowywane do dziś w kościele św. Andrzeja w Krakowie. Wykonane około 1370 roku na jej zamówienie przedstawienia Dzieciątka Jezus, Matki Bożej i św. Józefa należą do najstarszych zachowanych figurek bożonarodzeniowych nie tylko w Polsce, ale także w skali światowej.
Dzięki inteligencji politycznej, zdolnościom organizacyjnym i wieloletniemu doświadczeniu Elżbieta Łokietkówna należała do najważniejszych kobiet średniowiecznej Europy. Potrafiła skutecznie zarządzać wielkim państwem, prowadzić złożoną politykę dynastyczną i dbać o rozwój gospodarczy podległych jej ziem. Jej działalność umożliwiła utrzymanie unii personalnej polsko-węgierskiej i stworzyła warunki dla późniejszego objęcia tronu polskiego przez Jadwigę Andegaweńską.
Po śmierci została pochowana w klasztorze klarysek w Starej Budzie. Pozostawiła po sobie pamięć jako wybitna monarchini, sprawna administratorka i jedna z najbardziej wpływowych kobiet XIV wieku, która przez wiele lat współdecydowała o losach Polski i Węgier.
kalendarium
1320 I 20 – jej rodzice zostali koronowani w Krakowie na króla i królową Polski
1320 VI – pod koniec miesiąca wyjechała z Krakowa, w Nowym Sączu czekał na nią orszak węgierski, przyszłego męża spotkała w Berdyczowie
1320 VII 6 - poślubiła Karola I Roberta
1330 – 1342 – królowa węgierska
1355 IV 22 – odebrała w imieniu syna hołd stanów polskich w Nowym Sączu
1370 XI – 1375, 1376–1377 I, 1378 III 28 – 1380 XII 28 - sprawowała w imieniu syna regencję w Polsce
1371 – nadała kupcom polskim i węgierskim prawo handlu z Rusią
1372 – nadała Krakowowi prawo składu
1372 - uposażyła Szpital Świętego Ducha dochodami z żup bocheńskich i wielickich
1374 – nadała górnictwu ordynację według wzorów węgierskich
1374 IX 17 – doprowadziła do wydania przywileju koszyckiego
1375 – objęła przejściowo rządy w Dalmacji, skąd powróciła do Krakowa
1377 – przyznała mieszczanom krakowskim prawo nabywania dóbr ziemskich w promieniu 2 mil od miasta i urządzanie ich na prawie niemieckim
1377 – nadała szpital na Stradomiu klasztorowi miechowskiemu
1379 – przywróciła Kazimierzowi targ na konie i bydło
1379 XII – opuściła Polskę ostatecznie
1998 – Kraków przyznał jej ulicę w XVI dzielnicy Bieńczyce, w osiedlu Kazimierzowskim, w lewo od ulicy Władysława Broniewskiego
źródła
Balzer Oswald, Genealogia Piastów, Kraków, 2005;
Stanisław Szczur, Krzysztof Ożóg, Piastowie. Leksykon biograficzny,Wydawnictwo Literackie, Kraków 1999
Jerzy Besala, Małżeństwa królewskie – Piastowie, Warszawa 2013
Jan Dąbrowski, Elżbieta Łokietkówna 1305-1380, Kraków 1914
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000