Walery Jan Kanty Eljasz-Radzikowski
(12 lub 13 września 1841 Kraków – 22 lub 23 marca 1905 Kraków)
malarz, ilustrator
rodzina
z rodziny Eljaszów
syn Wojciecha, malarza, i Tekli z Krzyżanowskich, brat Władysława i Marii, ojciec Stanisława Wojciecha
jego dziad Wojciech był konfederatem barskim i wówczas ukrywając się zmienił nazwisko rodowe Radzikowski na Eljasz, Walery wrócił do nazwiska rodowego dodając drugie nazwisko Eljasz, stąd brzmi ono Eljasz-Radzikowski
biogram
Studiował malarstwo w Krakowie pod kierunkiem Władysława Łuszczkiewicza, jednego z najwybitniejszych pedagogów i historyków sztuki swojej epoki. Następnie kontynuował edukację artystyczną w Monachium, gdzie doskonalił warsztat u cenionych malarzy: Hansa Anschütza, Moritza von Schwinda oraz Franza Adama. Pobyt w stolicy Bawarii pozwolił mu zetknąć się z najważniejszymi nurtami malarstwa historycznego i pejzażowego drugiej połowy XIX wieku. W okresie studiów aktywnie angażował się również w działalność patriotyczną. W czasie powstania styczniowego współpracował z Rządem Narodowym, pomagając ochotnikom udającym się do walczących oddziałów. Po zakończeniu nauki odbył krótką podróż po krajach europejskich, poszerzając swoje doświadczenia artystyczne i poznając najważniejsze ośrodki kultury.
Po powrocie do Krakowa podjął pracę nauczyciela rysunku, łącząc działalność pedagogiczną z intensywną twórczością malarską i publicystyczną. W swojej sztuce szczególne miejsce poświęcał tematyce historycznej, scenom rodzajowym oraz kompozycjom inspirowanym literaturą narodową. Tworzył również ilustracje do dzieł wybitnych poetów romantycznych, m.in. Antoniego Malczewskiego i Wincentego Pola, przyczyniając się do popularyzacji polskiej literatury poprzez sztukę wizualną. Znaczącą część jego dorobku stanowiło malarstwo religijne. Wykonał freski w kościele w Chochołowie, a także obrazy ołtarzowe przeznaczone dla katedry w Przemyślu oraz świątyń w Skawinie, Dzikowie i polskiej parafii w Cincinnati w Stanach Zjednoczonych. Jego prace sakralne łączyły solidny warsztat akademicki z przywiązaniem do tradycyjnej ikonografii religijnej.
Równolegle zajmował się działalnością ilustratorską i wydawniczą. Opracował między innymi poczet królów polskich, ilustrował liczne publikacje krajowe i zagraniczne oraz publikował artykuły w najważniejszych czasopismach swojej epoki, takich jak „Kłosy”, „Bluszcz”, „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego” czy „Tygodnik Ilustrowany”. Szczególnym zainteresowaniem darzył tematykę górską, krajoznawczą i etnograficzną. Opublikował wiele opracowań poświęconych Tatrom, Podhalu, turystyce, kulturze ludowej oraz zabytkom regionu. Jego wszechstronne zainteresowania obejmowały również teatr. Projektował kostiumy sceniczne i dekoracje dla przedstawień wystawianych w Teatrze Miejskim w Krakowie, przyczyniając się do rozwoju nowoczesnej scenografii teatralnej.
Największą sławę przyniosła mu jednak działalność związana z Tatrami. Należał do grona pionierów polskiej turystyki górskiej i był jednym ze współzałożycieli Towarzystwa Tatrzańskiego. Przez wiele lat aktywnie działał na rzecz poznania, ochrony i popularyzacji Tatr. Kierował budową schronisk turystycznych, organizował system przewodnictwa górskiego oraz inicjatywy związane z ochroną przyrody. Opracował jeden z pierwszych nowoczesnych przewodników po Tatrach, uczestniczył w pracach komisji zajmującej się nazewnictwem geograficznym i współtworzył podstawy organizacyjne ruchu turystycznego w regionie.
Szczególną rolę odegrał w wytyczaniu i znakowaniu szlaków turystycznych. Wyznaczał nowe trasy, m.in. przejście z Liliowego na Zawory, a także jako jeden z pierwszych wprowadził system znakowania ścieżek. W 1887 roku samodzielnie oznakował trasę prowadzącą z Jaszczurówki przez Polanę Waksmundzką do Roztoki, dając początek praktyce, która z czasem objęła całe Tatry. Był także współorganizatorem Szkoły Przemysłu Drzewnego w Zakopanem, redagował prasę regionalną i zakopiańską oraz współtworzył „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego”. Jako malarz szczególnie upodobał sobie pejzaże tatrzańskie. Tworzył rozległe panoramy górskie, na których oznaczał szczyty, przełęcze i doliny, łącząc walory artystyczne z dokumentacyjnymi. Należał ponadto do pionierów polskiej fotografii krajobrazowej, wykorzystując aparat fotograficzny do utrwalania widoków Tatr i Podhala.
Jego zasługi dla poznania i popularyzacji Tatr zostały upamiętnione w nazewnictwie geograficznym. Jego imię nosi jedna ze skał w Dolinie Miętusiej, natomiast Węgierskie Towarzystwo Karpackie nadało nazwę Szczyt Eljasza turni położonej w pobliżu Baranich Rogów nad Doliną Pięciu Stawów. Również Kraków uczcił pamięć artysty, nazywając jego imieniem ulicę przebiegającą przez dzielnice Prądnik Biały i Bronowice – od okolic stacji kolejowej Kraków Łobzów, przez Azory i Bronowice Małe, aż po ulicę Pasternik.
Dzięki działalności malarskiej, literackiej, etnograficznej, krajoznawczej i organizacyjnej Walery Eljasz-Radzikowski należy do grona najwybitniejszych popularyzatorów Tatr i Podhala w historii Polski. Jego dzieła oraz publikacje do dziś pozostają ważnym źródłem wiedzy o kulturze, przyrodzie i historii regionu tatrzańskiego.
Pochowany został na cmentarzu Rakowickim (Kwatera O zachodnia, grobowiec rodziny Nyczów).
wybrane prace:
1861 – Marszałek Sawa
1862 - album litografii Ubiory ludu w dawnej Polsce
1863 - Zawiązanie konfederacji tyszowieckiej
1864 - Długosz jako nauczyciel synów Kazimierza Jagiellończyka
1864-1865 – cykl ilustracji (rys. piórkiem) do Pacholęcia hetmańskiego W. Pola
1866 - Klucznik Gerwazy
1866 – Stopka królowej Jadwigi
1869 – Kopernik na łożu śmierci
1870 - Zagroda w Tatrach
1870 - Ilustrowany przewodnik do Tatr i Pienin (6 wydań, ostatnie w 1900 roku)
1878 - Pan Twardowski i diabeł
1879-1905 – Ubiory w Polsce i u sąsiadów
1883 - Wjazd Jana III do oswobodzonego Wiednia
1893 – Przy Morskim Oku (Turystki w Tatrach)
1894 – Targ góralski
1897-1906 - album Ubiory w Polsce i u sąsiadów
1898 – opracowanie Konik Zwierzyniecki
1902 - przewodnik Kraków dawny i dzisiejszy
kalendarium
1856-1862 - studiował w krakowskiej SSP
1863-1865 - studiował w Monachium
1865-1866 - podróżował po Belgii, Niemczech, Francji, Szwajcarii i Włoszech
1866 – zamieszkał w Krakowie
1872-1891 - uczył rysunku w gimnazjum św. Anny, jego uczniem był Stanisław Wyspiański
od 1877 - uczył rysunku także w żeńskim seminarium nauczycielskim
1873 - współzałożyciel i wybitny działacz Towarzystwa Tatrzańskiego
1877 - jako pierwszy z gości zakopiańskich postawił dom letniskowy przy Krupówkach, potem wybudował drugi zwany "Eljaszówką" na Starej Polanie
źródła
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Marek Grabski, Walery Eljasz Radzikowski – fotograf Tatr i Podhala, „Dagerotyp” 14/2005
Krystyna Zbijewska Orzeł w kurniku Warszawa 1980
Andrzej Szpakowski, Walery Eljasz Radzikowski, Kraków 1960
Radwańska-Paryska Z., Paryski W.H., Wielka encyklopedia tatrzańska, Poronin 1995
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, t. 2, D-G, Wrocław 1975