Jan Englisch
(12 lutego 1861 Kraków – 13 kwietnia 1929 Kraków)
drukarz, działacz związkowy, redaktor, senator
rodzina
syn Jana i Marii z domu Augustyn
Jan Englisch (1861-1929), przed 1929, źródło https://audiovis.nac.gov.pl/obraz/29268/ NAC
żonaty z Marią z Popowiczów, ojciec inżyniera i pułkownika WP Jerzego i Zygfryda, żołnierza Legionów Polskich
biogram
Należał do pionierów polskiego ruchu socjalistycznego w Galicji, wybitnych działaczy robotniczych oraz organizatorów życia politycznego i zawodowego przełomu XIX i XX wieku. Przez całe życie łączył aktywność społeczną, publicystyczną i polityczną z pracą zawodową w środowisku drukarskim, pozostając jednym z najbardziej zasłużonych przedstawicieli krakowskiego ruchu robotniczego.
Po ukończeniu szkoły realnej podjął pracę jako zecer w redakcji krakowskiej „Nowej Reformy”. Środowisko drukarskie, skupiające ludzi wykształconych i zainteresowanych sprawami społecznymi, sprzyjało jego zaangażowaniu politycznemu. Już w latach szkolnych uczestniczył w działalności tajnych kółek socjalistycznych, pozostając pod wpływem idei głoszonych przez Ludwika Waryńskiego i jego współpracowników. W czasach, gdy działalność socjalistyczna była traktowana przez władze zaborcze jako zagrożenie dla porządku państwowego, wymagało to odwagi i gotowości do ponoszenia osobistych konsekwencji.
Należał do grona współtwórców Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego, jednej z najważniejszych partii robotniczych w zaborze austriackim. Pełnił funkcję prezesa jej Komitetu Wykonawczego, uczestnicząc w kształtowaniu programu i strategii politycznej ugrupowania. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości kontynuował działalność w szeregach zjednoczonej Polskiej Partii Socjalistycznej, pozostając wierny ideałom sprawiedliwości społecznej, praw pracowniczych i demokratyzacji życia publicznego.
Od początku swojej aktywności politycznej znajdował się pod stałą obserwacją władz austriackich. Wielokrotnie był zatrzymywany i osadzany w więzieniu, choć nigdy nie udało się udowodnić mu działalności przestępczej ani skazać prawomocnym wyrokiem. Szczególnie dotkliwe represje spotkały go w okresie wprowadzenia stanu wyjątkowego w Galicji Zachodniej, kiedy pod pretekstem walki z zamieszkami antyżydowskimi władze próbowały sparaliżować działalność zarówno ruchu socjalistycznego, jak i ludowego. Jan Englisch został wówczas objęty tzw. konfinacją, czyli administracyjnym zakazem opuszczania Krakowa i przekraczania granic miasta. Mimo nieustannych szykan potrafił skutecznie przeciwstawiać się działaniom administracji. W środowisku socjalistycznym zasłynął jako człowiek niezwykle zaradny i pomysłowy, umiejętnie neutralizujący próby manipulowania wynikami wyborów przez aparat państwowy. Jego aktywność w tym zakresie została odnotowana m.in. przez Ignacego Daszyńskiego we wspomnieniach dotyczących tzw. „sprawy czarnych agrafek”, jednego z przykładów walki z wyborczymi nadużyciami.
Znaczną część życia poświęcił działalności związkowej i organizacji środowiska zawodowego drukarzy. Był jednym z liderów ruchu zawodowego w Krakowie i doprowadził do przyłączenia miejscowych organizacji drukarskich do Zjednoczenia Polskiego Związków Drukarzy i Zawodów Pokrewnych w Warszawie. W ten sposób przyczynił się do integracji środowiska drukarskiego w skali całego kraju. Był również współzałożycielem Towarzystwa Emerytalnego Drukarzy i Pokrewnych Zawodów „Siła” w Krakowie. Instytucja ta zapewniała wsparcie socjalne i pomoc materialną pracownikom branży poligraficznej, stanowiąc jeden z pierwszych przykładów zorganizowanej samopomocy zawodowej.
Istotne miejsce w jego działalności zajmowała praca dziennikarska i wydawnicza. Należał do grona założycieli „Naprzodu”, najważniejszego organu prasowego galicyjskich socjalistów, i został jego pierwszym redaktorem. Z pismem tym pozostał związany przez całe życie, współtworząc jego profil ideowy i publicystyczny. Redagował także branżowy dwutygodnik „Budzik”, adresowany do środowiska drukarskiego, oraz „Kurier Kolejowy”, poświęcony problematyce pracowników kolei i transportu.
Po odzyskaniu niepodległości jego doświadczenie organizacyjne i autorytet społeczny znalazły odzwierciedlenie w działalności publicznej. Został członkiem Rady Miasta Krakowa, gdzie reprezentował interesy środowisk pracowniczych oraz angażował się w sprawy społeczne i komunalne. Następnie objął stanowisko dyrektora krakowskiej Kasy Chorych, uczestnicząc w organizowaniu nowoczesnego systemu opieki zdrowotnej dla mieszkańców miasta. Kulminacją jego kariery politycznej był wybór do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z ramienia Polskiej Partii Socjalistycznej. Jako senator reprezentował tradycje polskiego ruchu robotniczego, zabiegając o poprawę warunków życia pracowników, rozwój ustawodawstwa socjalnego oraz umacnianie demokratycznych instytucji odrodzonego państwa.
Jan Englisch pozostaje jedną z ważniejszych postaci galicyjskiego i międzywojennego ruchu socjalistycznego. Łączył działalność polityczną z pracą społeczną, związkową i dziennikarską, przyczyniając się do rozwoju organizacji robotniczych, prasy politycznej oraz instytucji zabezpieczenia społecznego. Jego życie stanowi przykład konsekwentnej służby na rzecz środowisk pracowniczych i idei sprawiedliwości społecznej.
Pochowany na cmentarzu Rakowickim (kwatera 26, rząd północny, miejsce po lewej Górskiego).
kalendarium
1878 - związał się z ruchem socjalistycznym
1883 - redagował dwutygodnik drukarzy „Budzik"
1886 – członek Zarządu Zgromadzenia Towarzyszów Sztuki Drukarskiej i Litografów „Ognisko"
1887 – redagował „Kurier Kolejowy"
1889–1891 - współzałożyciel i działacz Towarzystwa Emerytalnego Drukarzy i Pokrewnych Zawodów „Siła” w Krakowie
1890 – zastępca prezesa Zarządu Zgromadzenia Towarzyszów Sztuki Drukarskiej i Litografów „Ognisko"
1891 – inicjator powstania Krakowskiego Stowarzyszenia Robotników „Siła”
1891 - współzałożyciel PPSD
1892 V 1 – na pierwszym obchodzie święta majowego w Krakowie przemawiał na temat wolności prasy
1892–1893 - współzałożyciel i pierwszy redaktor „Naprzodu”
1891 I 1 – ukazał się pierwszy numer „Naprzodu”
1896 – prezes Zarządu Zgromadzenia Towarzyszów Sztuki Drukarskiej i Litografów „Ognisko"
1897-1910 – sekretarz krakowskiej Kasy Chorych
1897-1919 - prezes Komitetu Wykonawczego PPSD
1914–1924 - dyrektor krakowskiej Kasy Chorych
1919 – został członkiem Rady miasta Krakowa
1922 i 1928 - wybrany senatorem z ramienia PPS
źródła:
Henryk Wereszycki, Englisch Jan (1861-1929), [w:] Polski Słownik Biograficzny. T. 6: Dunin Rodryg – Firlej Henryk, Kraków 1948
Ignacy Daszyński, Pamiętniki, Tom 1-2, Kraków 1925