Jan Chrzciciel Falconi
Giovanni Battista
Falconius, Falkoni
(XVII wiek)
włoski sztukator
biogram
Był jednym z najwybitniejszych sztukatorów działających w Rzeczypospolitej w XVII wieku i czołowym przedstawicielem wczesnobarokowej dekoracji stiukowej. Swoją działalność artystyczną prowadził głównie na terenie Małopolski i Lubelszczyzny, gdzie stworzył liczne realizacje zdobiące kościoły, kaplice oraz rezydencje magnackie. Jego twórczość odegrała istotną rolę w upowszechnieniu włoskich wzorców artystycznych na ziemiach polskich.
Pracował dla najważniejszych mecenasów epoki, pozostając związanym zarówno z dworem królewskim, jak i najpotężniejszymi rodami magnackimi. Szczególną opieką otaczali go Stanisław Lubomirski oraz kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński, dzięki którym otrzymywał prestiżowe zamówienia. Wśród fundatorów jego dzieł znaleźli się również przedstawiciele rodów Lubomirskich, Ossolińskich, Tęczyńskich, Zamoyskich, Tyszkiewiczów, Oświęcimów oraz innych rodzin spokrewnionych lub związanych z tym kręgiem politycznym i kulturowym.
W starszej historiografii przypisywano mu autorstwo szeregu znakomitych dekoracji stiukowych, między innymi w kaplicy Wazów przy katedrze wawelskiej, w kaplicy św. Sebastiana w kościele kamedułów na Bielanach pod Krakowem oraz w kaplicy Przemienienia Pańskiego w kolegiacie zamojskiej. Współczesne badania wykazały jednak, że realizacje te wyszły spod rąk innych, nieznanych z imienia sztukatorów, choć pozostających pod wyraźnym wpływem tego samego środowiska artystycznego.
Z twórczością Falconiego szczególnie blisko związane są dzieła anonimowego artysty określanego mianem Mistrza Kaplicy Czarneckiego, który najprawdopodobniej należał do jego warsztatu lub pozostawał jego bezpośrednim współpracownikiem. Do realizacji tego mistrza zalicza się m.in. dekorację sklepienia gabinetu w północno-zachodniej baszcie zamku w Łańcucie oraz bogate sztukaterie w zachodniej baszcie zamku Lubomirskich w Nowym Wiśniczu. Pokrewieństwo stylistyczne tych prac świadczy o znaczącym wpływie Falconiego na rozwój sztuki sztukatorskiej w Polsce.
Jako przedstawiciel rzymskiej szkoły rzeźbiarskiej wprowadzał do swoich dekoracji repertuar form charakterystycznych dla dojrzałego baroku włoskiego. Chętnie wykorzystywał motywy muszli, wijących się liści akantu, festonów i girland owocowych, kartuszy o formach rollwerkowych, puttów, wazonów wypełnionych kwiatami oraz dekoracyjnych rozet. Wszystkie te elementy modelował z niezwykłą miękkością i plastycznością w stiuku, niekiedy dodatkowo wzbogacając je złoceniami. Jego kompozycje wyróżniały się bogactwem ornamentyki, elegancją form oraz umiejętnym łączeniem dekoracji rzeźbiarskiej z architekturą wnętrza.
Twórczość Falconiego wywarła trwały wpływ na rozwój sztuki barokowej w Rzeczypospolitej, a jego dzieła należą do najcenniejszych przykładów siedemnastowiecznej dekoracji stiukowej zachowanej na ziemiach polskich. Dzięki działalności jego warsztatu włoskie wzorce artystyczne zostały twórczo zaadaptowane do lokalnych potrzeb i stały się ważnym elementem kultury artystycznej epoki baroku.
wybrane prace:
1640 – w kaplicy św. Karola Boromeusza w kościele w Niepołomicach
lata 40. XVII wieku - w baszcie wschodniej zamku w Baranowie Sandomierskim
~1644 - w kaplicy w zamku w Podhorcach
~1644 - w kaplicy Cetnerów przy kościele Dominikanów w Podkamieniu
~1647 - w kościele parafialnym w Klimontowie
1647-1648 - w Kaplicy Oświęcimów przy kościele Franciszkanów w Krośnie
przed 1649 - w kaplicy pw. św. Franciszka Ksawerego w kościele śś. Piotra i Pawła w Krakowie
przed 1649 - w kościele Św. Krzyża w Rzeszowie
1653-1654 – w kolegiacie w Łowiczu
1654-1658 - w kościele Dominikanów pw. św. bp. Stanisława w Lublinie
kalendarium
około 1630–1658 - działał w Polsce
1639 XI 13 – Władysław IV nadał artyście w Warszawie przywilej serwitorialny na prace w marmurze
1647 X 1 – dworzanin królewski Stanisław Oświęcim sprowadził artystę z Sandomierza do Krosna
~1650 I – od kanclerza Jerzego Ossolińskiego wydzierżawił dwa młyny w okolicy Klimontowa na dwa lata
1654 II – przybył do Lublina
źródła:
Michał Kurzej: Siedemnastowieczne sztukaterie w Małopolsce, Kraków 2012
Adam Bochnak, Giovanni Battista Falconi, Kraków 1925
Zuzanna Prószyńska, Falconi (Falconius, Falkoni) Giovanni Battista, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, t. 2, D-G, Wrocław 1975