Tomasz Fall
(15 września 1860 Iwla koło Dukli – 26 listopada 1922 Szczyrzyc)
organmistrz, konserwator, konstruktor instrumentów organowych
rodzina
2 marca 1889 roku, w Szczyrzycu, zawarł związek małżeński z Anną Biel, dzieci: Wiktor (1891 – 1915 VI 17), podporucznik 16. Pułku Piechoty Landwehry poległ w trakcie I wojny światowej od postrzału w pierś; Jan (1889-1940), absolwent UJ, doktor medycyny, 1931-1935 starszy lekarz 6 pal, zamordowany na rozkaz Stalina w Charkowie
w 1895 roku ponownie zawarł związek małżeński, z Heleną Szewczyk
biogram
Naukę rozpoczął w Szkole Przemysłowej w Krośnie, gdzie zdobywał podstawy wiedzy technicznej i rzemieślniczej. Podjął praktykę w warsztacie organmistrzowskim Stanisława Janika, jednego z najbardziej cenionych budowniczych organów w regionie. Przechodząc kolejne etapy zawodowego wtajemniczenia, od ucznia przez czeladnika aż do uzyskania tytułu mistrzowskiego, zdobył gruntowne przygotowanie do samodzielnego wykonywania zawodu. Dążąc do dalszego doskonalenia umiejętności, przeniósł się do Lwowa, gdzie rozpoczął pracę w renomowanej pracowni Jana Śliwińskiego, uznawanego za najwybitniejszego organmistrza Galicji i jednego z największych autorytetów tej dziedziny w Europie Środkowej. Praca pod kierunkiem mistrza pozwoliła mu zapoznać się z najnowszymi rozwiązaniami technicznymi oraz wysokimi standardami budowy instrumentów kościelnych.
Przełomowym momentem w jego karierze było przyjęcie zamówienia od Opactwa Cystersów w Szczyrzycu na wykonanie nowych organów. Najprawdopodobniej początkowo realizował je jako delegowany pracownik lwowskiego zakładu, jednak przedsięwzięcie to związało go na stałe ze Szczyrzycem. Osiedlił się w tej miejscowości i założył własną pracownię organmistrzowską, która wkrótce zdobyła uznanie na terenie całej Galicji i Austrii. Budowane przez niego instrumenty wyróżniały się wysoką jakością wykonania, starannym doborem materiałów oraz szlachetnym, pełnym brzmieniem. Pozostawał wierny tradycyjnym rozwiązaniom konstrukcyjnym, szczególnie mechanicznej trakturze, którą uważał za bardziej trwałą i niezawodną od coraz popularniejszych wówczas systemów pneumatycznych. Dzięki temu jego organy cechowały się precyzją działania i długowiecznością. Pod względem stylistycznym należały do nurtu dojrzałego romantyzmu, odznaczając się bogatą kolorystyką dźwiękową i rozbudowanym aparatem brzmieniowym.
Aktywnie uczestniczył w życiu zawodowym środowiska organmistrzowskiego. Brał udział w zjeździe budowniczych organów Galicji, zorganizowanym przez prof. Rudolfa Schwarza w sali Galicyjskiego Towarzystwa Muzycznego we Lwowie. Spotkanie to stanowiło ważne forum wymiany doświadczeń między najwybitniejszymi przedstawicielami tej specjalności.
Prowadzony przez niego zakład należał do największych pracowni organmistrzowskich w regionie. W okresie największego rozwoju zatrudniał blisko dwudziestu wykwalifikowanych rzemieślników, w tym stolarzy, snycerzy i specjalistów zajmujących się obróbką metalu. Kompleks warsztatowy obejmował murowaną, piętrową pracownię, stolarnię oraz własną odlewnię blach przeznaczonych do produkcji piszczałek organowych. Dzięki temu większość elementów instrumentów powstawała na miejscu, co gwarantowało wysoką jakość i pełną kontrolę nad procesem produkcji.
Znaczący wpływ na losy przedsiębiorstwa miała śmierć jego syna Wiktora, przygotowywanego do przejęcia rodzinnego zakładu. Po tej stracie działalność pracowni zaczęła stopniowo wygasać. Mistrz ograniczył się głównie do konserwacji, remontów oraz strojenia istniejących instrumentów, pozostając jednak do końca życia cenionym specjalistą w swojej dziedzinie.
Ostatnie lata życia naznaczone były ciężką chorobą. Zachorował na gruźlicę, która doprowadziła do jego śmierci. Został pochowany na cmentarzu parafialnym w Szczyrzycu. Jego nagrobek, skromny, lecz wymowny, nawiązuje swoją formą do piszczałek organowych, stanowiąc symboliczne przypomnienie dzieła życia człowieka, który poświęcił się budowie instrumentów służących muzyce i liturgii. Dzięki jego pracy wiele kościołów Małopolski wzbogaciło się o wysokiej klasy organy, a nazwisko mistrza na trwałe zapisało się w historii polskiego organmistrzostwa.
wybrane prace:
organy zbudowane, naprawiane i rekonstruowane przez niego
- Bobowa, kościół Wszystkich Świętych, organy 11 głosowe (br)
- Bochnia, kościół św. Mikołaja, organy 20 głosowe, rekonstrukcja (1898)
- Borzęcin Dolny, kościół NMP Królowej Polski, organy 11 głosowe (1911), przeniesione w 1975 r. z kościoła św. Kazimierza w Nowym Sączu
- Brzeźnica koło Dębicy, kościół św. Jana Chrzciciela, organy 11 głosowe (1907)
- Czarny Dunajec, kościół (1870)
- Góra św. Jana, kościół św. Jana Chrzciciela, organy 16 głosowe (1920)
- Grobla, kościół Imienia NMP, organy 13 głosowe (1909)
- Harbutowice, kościół Najświętszego Imienia Marii (1908)
- Harklowa, kościół (1894)
- Jazowsko, kościół Nawiedzenia NMP, organy 13 głosowe (1900)
- Jodłownik, kościół Narodzenia NMP, organy 6 głosowe (br)
- Kamionka Mała, kościół św. Katarzyny, organy 9 głosowe (1906), przeniesione w 1936 r. przeniesione z Brzezin koło Ropczyc
- Kanina, kościół św. Marii Magdaleny, organy 8 głosowe (1902)
- Kraków, zaprojektował i wykonał organy w południowej nawie bazyliki archiprezbiterialnej Wniebowzięcia NMP w Krakowie (bazylika mariacka) (1899)
- Kraków, odnowił i przebudował organy w kościele Nawrócenia św. Pawła na Stradomiu (Księża Misjonarze) (1901)
- Kraków, wybudował organy w kościele św. Józefa w Krakowie (Siostry Bernardynki) (1905)
- Krużlowa, kościół Narodzenia NMP, organy 10 głosowe (1895)
- Krzczonów, przebudowa, kościół (około 1900)
- Krzywaczka, kościół (1890)
- Krzyżanowice, kościół św. Joachima, organy 9 głosowe (br)
- Lisia Góra, kościół św. Wojciecha, organy 15 głosowe (przełom XIX/XX w.)
- Łapanów, kościół (1910)
- Łapczyca, kościół Narodzenia NMP, organy 9 głosowe (1892)
- Łącko, kościół św. Jana Chrzciciela, organy 15 głosowe (1902)
- Łukowica, kościół św. Andrzeja, organy 15 głosowe (1905)
- Mogilno, kościół św. Marcina, organy 6 głosowe (1897)
- Mystków, kościół św. Filipa i Jakuba, organy 14 głosowe (1894), przebudowane w 1964 r. przez Stanisława Aleksandra z Marcinkowic i w 2008 r. przez Mieczysława Ziemiańskiego ze Szczyrzyca
- Paleśnica, kościół św. Justyny, organy 11 głosowe (1904)
- Pisarzowa, kościół św. Jana Ewangelisty, organy 10 głosowe (1900)
- Podole, kościół św. Krzyża, organy 7 głosowe (1910)
- Poręba Spytkowska, kościół św. Bartłomieja, organy 10 głosowe (przełom XIX/XX w.)
- Ptaszkowa, kościół Najświętszego Imienia Maryi Panny. Organy 10 głosowe (1904)
- Siedliska, kościół1872 - św. Mikołaja, organy (1900)
- Skrzyszów, kościół św. Stanisława, organy 10 głosowe (1895)
- Stary Wiśnicz, kościół św. Wojciecha, organy 13 głosowe (1904)
- Szczawnica, kościół św. Wojciecha, organy 18 głosowe (1895)
- Szczyrzyc, kościół NMP Wniebowziętej, organy 18 głosowe (1892)
- Szyk, kościół śś. Barbary i Stanisława, organy 6 głosowe (1912)
- Tarnawa, kościół (1893)
- Uszew, kościół św. Floriana, organy 12 głosowe (1903)
- Uście Solne, kościół Nawrócenia św. Pawła, organy 14 głosowe (1904)
- Zakliczyn, kościół MB Anielskiej, organy 10 głosowe (1900 lub 1906)
- Zbyszyce, kościół św. Bartłomieja, organy 8 głosowe (1887), spłonęły w 2003 r.
- Zebrzydowice, naprawa (1916)
- Żegocina, kościół św. Mikołaja, 11 głosowe (przełom XIX/XX w.)
kalendarium
1872-1877 - w Szkole Przemysłowej w Krośnie
1877 - zatrudnił się w krośnieńskim warsztacie organmistrzowskim Stanisława Janika
1885 - przyjął zlecenie od Opactwa Cystersów w Szczyrzycu na wykonanie organów
1885-1887 – budował organy
1892 - instrument został oficjalnie odebrany
1898 - uczestniczył w zjeździe organmistrzów Galicji we Lwowie
~1900 - w Szczyrzycu zatrudniał blisko 20 rzemieślników
źródła:
Kubala Ernest, Organmistrz Tomasz Fall (1860-1920), Prace Specjalne Akademii Muzycznej, Gdańsk 1984
Jacek Kulig, O organach historycznych Małopolski, 2018
Natanek Piotr, Informator Archidiecezji krakowskiej 2000. Parafie i kościoły, Kraków 2000