Eugeniusz Fik
Osk
(22 stycznia 1906 Przeciszów koło Oświęcimia – 18 kwietnia 1985 Kraków)
działacz harcerski
rodzina
drugi syn Pauliny (1875-1946) z Kluzków, i robotnika Macieja Fika
brat Ignacego (1904-1942), krytyk literacki, publicysta i lewicowy działacz polityczny, zamordowany przez Niemców
biogram
Pierwsze lata nauki spędził w rodzinnej okolicy. Trzy pierwsze klasy szkoły powszechnej ukończył w Przeciszowie, natomiast dalszą edukację kontynuował w Wadowicach. Następnie przeniósł się do Krakowa, gdzie rozpoczął naukę od trzeciej klasy gimnazjum. Już jako młody człowiek wykazywał zainteresowanie sprawami narodowymi i społecznymi. Wziął udział w III Powstaniu Śląskim, angażując się w walkę o przyłączenie części Górnego Śląska do odradzającego się państwa polskiego.
Po zakończeniu edukacji zawodowej odbył praktykę w renomowanej Drukarni Anczyca w Krakowie, a następnie został zatrudniony w tym przedsiębiorstwie. Równolegle rozwijał działalność harcerską. Pełnił funkcję drużynowego VI Krakowskiej Drużyny Harcerskiej, a później komendanta Hufca „Wawel”. Choć współcześni oceniali jego początki instruktorskie jako mało efektowne, z biegiem lat zdobył doświadczenie, które uczyniło go jednym z ważniejszych organizatorów krakowskiego harcerstwa.
Po wybuchu II wojny światowej został zmobilizowany do Wojska Polskiego. W kampanii wrześniowej walczył jako kapral 20. Pułku Piechoty Ziemi Krakowskiej. Odniósł rany w walkach pod Zamościem i dostał się do niewoli niemieckiej, jednak podczas transportu jenieckiego zdołał uciec w rejonie Prokocimia pod Krakowem. Przez pewien czas przebywał we Lwowie, po czym powrócił do okupowanego Krakowa.
Po powrocie zaangażował się w odbudowę konspiracyjnego harcerstwa. Zorganizował zajęcia dla najmłodszych członków VI i VII Krakowskiej Drużyny Harcerskiej, a po pierwszej fali aresztowań w środowisku harcerskim uczestniczył w odtwarzaniu struktur organizacyjnych. Początkowo był zastępcą komendanta krakowskiej chorągwi Szarych Szeregów, podharcmistrza Stanisława Okonia „Sumaka”. Po jego aresztowaniu, decyzją Naczelnika Szarych Szeregów, objął funkcję komendanta Chorągwi Krakowskiej. W działalności konspiracyjnej posługiwał się pseudonimem „Osk”, wywodzącym się od słowa „oskarżam”.
W okresie jego dowództwa krakowska chorągiew liczyła około pięciuset harcerzy, z czego blisko trzystu działało w samym Krakowie. Organizacja prowadziła szeroką działalność konspiracyjną – wydawała podziemne pisma, przede wszystkim „Przegląd Polski”, prowadziła akcje małego sabotażu polegające między innymi na umieszczaniu antyniemieckich napisów i symboli na murach miasta, a także rozwijała szkolenie wojskowe starszych harcerzy. Zajęcia teoretyczne odbywały się w prywatnych mieszkaniach, a niekiedy nawet w pomieszczeniach niemieckich urzędów po zakończeniu godzin pracy, natomiast ćwiczenia terenowe organizowano w okolicach Krakowa.
Z jego inicjatywy wprowadzono regularne, cotygodniowe odprawy komendy chorągwi, usprawniające funkcjonowanie organizacji. Podległe mu Szare Szeregi wykonywały na potrzeby Armii Krajowej rozpoznanie wojskowe, sporządzały plany obiektów militarnych, więzień i obozów pracy oraz współpracowały z Biurem Informacji i Propagandy AK przy realizacji Akcji „N”. Uczestniczyły także w działaniach dywersyjnych, między innymi uszkadzając transporty wojskowe przewożone koleją. Sam dowódca nie ograniczał się do wydawania rozkazów – przed zleceniem niebezpiecznych akcji osobiście sprawdzał sposoby wskakiwania na wagony wojskowych transportów, niszczenia sprzętu czy podpalania cystern, narażając się na bezpośrednie starcia z niemieckimi konwojentami. Z czasem wycofał się z czynnej działalności konspiracyjnej. Według jednej z relacji nastąpiło to po aresztowaniu jego brata, pełniącego funkcję sekretarza Komitetu Okręgowego PPR w Krakowie. Inne źródła wskazują, że został odwołany przez Kwaterę Główną Szarych Szeregów z powodu zbyt małej energii w prowadzeniu działań konspiracyjnych. Zagrożony aresztowaniem opuścił Kraków i zaprzestał działalności podziemnej.
Po zakończeniu wojny ponownie związał się z harcerstwem. Został mianowany komendantem Chorągwi Krakowskiej ZHP i organizował odbudowę struktur harcerskich. Założył XXIX Drużynę Harcerską „Huragan”, a także kierował letnimi obozami harcerskimi. Jeden z nich, zorganizowany w Jeleniej Górze, zakończył się tragicznym wypadkiem – w wyniku eksplozji granatu zginął jeden z uczestników. Równocześnie pracował w drukarstwie. Najpierw był zatrudniony w Drukarni Bratniaka, a po jej upaństwowieniu kontynuował pracę jako składacz ręczny i kierownik oddziału w drukarni „Książka i Wiedza”. Za długoletnią działalność instruktorską otrzymał najwyższy stopień instruktorski – harcmistrza Polski Ludowej.
Ostatnie lata życia spędził w Krakowie, mieszkając przy alei Krasińskiego. W środowisku harcerskim cieszył się ogromnym autorytetem moralnym, zwłaszcza wśród młodszych instruktorów. Do końca życia żywo interesował się działalnością Związku Harcerstwa Polskiego i był przekonany, że harcerstwo odgrywa wyjątkową rolę w kształtowaniu charakterów młodych ludzi. Szczególne znaczenie przypisywał wychowaniu opartemu na zasadach abstynencji, odpowiedzialności i służby. Znany był z pogody ducha, prostolinijności i bezkonfliktowego usposobienia. Choć nie należał do ludzi wylewnych, potrafił stanowczo podejmować decyzje i konsekwentnie je realizować. Pozostał człowiekiem niezwykle skromnym – nigdy nie zabiegał o przywileje przysługujące kombatantom ani nie wykorzystywał własnych wojennych zasług czy rozpoznawalności nazwiska, wynikającej z działalności jego brata Ignacego.
Za swoją służbę wojskową, działalność konspiracyjną oraz wieloletnią pracę harcerską został odznaczony licznymi wyróżnieniami, między innymi Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Medalem Zwycięstwa i Wolności, Złotym Krzyżem Harcerskiego Odznaczenia Honorowego „Za Zasługę” oraz Złotym Krzyżem „Za Zasługi dla ZHP”.
Pochowany na cmentarzu Rakowickim (kwatera XIB, rząd 4, miejsce 8).
kalendarium
1918 X – wstąpił do I Drużyny Skautów w Wadowicach
1920 - przeniósł się do III klasy Gimnazjum w Krakowie
1921 - uczestniczył jako łącznik oddziału w III Powstaniu Śląskim
1921 – 1925 VII – odbywał praktykę w Drukarni Anczyca w Krakowie
1921-1924 - należał do Czarnej Trzynastki Krakowskiej
1924-1934 - zastępowy, a następnie drużynowy 6 KDH im. R. Traugutta
1926–1927, 1929-1932 - pracownik Drukarni Anczyca
1927 V - uratował tonącą w Wiśle niedoszłą samobójczynię
1928–1929 - odbył służbę wojskową w 20 Pułku Piechoty Ziemi Krakowskiej
1931 - otrzymał stopień podharcmistrza
1932-1935 - pracował dorywczo
1932, 1934-1938 - komendant II Hufca Harcerzy "Wawel"
1935 - otrzymał stopień harcmistrza
1935 - kierował 752-osobową reprezentacją Krakowskiej Chorągwi Harcerzy na Jubileuszowy Zlot 25-lecia ZHP w Spale
1935-1947 - dzierżawca i współwłaściciel Drukarni Bratniej Pomocy Medyków
1937 - drużynowy i hufcowy w Krakowie
1939 IX - zmobilizowany czasie kampanii wrześniowej
1939 X - wyjechał do Lwowa
1939 XI – powrócił do Krakowa
1940 IV - zorganizował konspiracyjne zajęcia harcerskie dla najmłodszych członków VI i VII KDH
1940 X - zorganizował konspiracyjne zajęcia ze starszymi harcerzami w ramach działalności Szarych Szeregów
1941-1942 - zastępca komendanta Chorągwi Krakowskiej Szarych Szeregów
1942 III – 1943 III - komendant Chorągwi Krakowskiej
1942 - jesienią zagrożony aresztowaniem opuścił Kraków
1945 II – 1947, 1957-1959 - komendant Chorągwi Krakowskiego ZHP
1945 IV - ujawnił się
1945 V - wszedł w skład Tymczasowej Naczelnej Rady Harcerskiej
1947 VI - wobec odmowy wstąpienia do PPR, został zmuszony do odejścia z funkcji komendanta
1947-1950 - pracował w Drukarni Bratniaka
1951 - przesłuchiwany przez UB
1965 - mianowany Harcmistrzem Polski Ludowej
1978 - odbył się jubileusz 60-lecia jego działalności w harcerstwie
źródła:
Gąsiorowski Teodor, Fik Eugeniusz, [w:] Małopolski Słownik Biograficzny Uczestników Działań Niepodległościowych 1939 – 1956, red. T. Gąsiorowski, Kuler A., Zagórski A., Zblewski Z., t. 2, Kraków 1997
K. Grzebyk, Harcerstwo krakowskie w latach 1946-1947, „Harcerz Rzeczypospolitej” 1983, nr 6
E. Fik, Od lat najmłodszych do późnej siwizny. Nasze wywiady, Rozmawiał Bolesław Leonhard, Biuletyn Komisji Historii Ruchu Młodzieżowego przy Zarządzie Krakowskim ZSMP, 1981
E. Fik, Kształtowanie charakteru. Rozmowa z..., seniorem krakowskiego harcerstwa, Rozmawiał Bolesław Leonhard, „Motywy” 1983, nr 31
Bolesław Leonhard, Kalendarium z dziejów harcerstwa krakowskiego 1910-1950, Kraków 1984