Adam Jerzy Czartoryski

(14 stycznia 1770 Warszawa – 15 lipca 1861 Montfermeil, Francja)

polityk, dyplomata, senator, mecenas literatury i sztuki 

rodzina

książę, syn Adama Kazimierza Joachima (1734 Gdańsk – 1823 Sieniawa), członek Sejmu Wielkiego, generał lejtnant wojska litewskiego, kawaler orderu Orła Białego, i Izabeli Elżbiety z Flemmingów (1745 Warszawa – 1835 Sieniawa) 

Nadar (1820-1910), Adam Jerzy Czartoryski (1770-1861)

rodzeństwo: Aleksander Jerzy (1762–1763); Zofia Maria (1763); Teresa (1765–1780); Maria Anna (1768–1854), mąż Fryderyk Ludwik Wirtemberski (1756–1817); Konstanty Adam Aleksander (1773–1860), żona 1. Aniela Radziwiłł, 2. Maria Dzierżanowska; Zofia (1778–1837), mąż Stanisław Kostka Franciszek Zamoyski; Gabriela (1780-1780)

poślubił: Anna Zofia księżna Sapieha–Kodeńska herbu Lis (1798–1864), córka Aleksandra Antoniego Sapiehy, adiutanta cesarza Napoleona I, i Anny Jadwigi Zamoyskiej

dzieci: Witold (1822 Puławy – 1865 Algier), poślubił Marię Cecylię Grocholską; Leon (1825–1827); Władysław (1828 Warszawa – 1894 Boulogne-sur-Seine), fundator Muzeum Czartoryskich w Krakowie, żona 1. Maria Amparo Munozde Rianzares, 2. Małgorzata Adelajda Bourbon-Orleańska; Izabela Elżbieta (1830–1899), mąż Jan Kanty hrabia Działyński (1829–1880); Elżbieta Maria Teresa

biogram

           Urodzony w związku małżeńskim księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego i Izabeli, ale jego prawdziwym ojcem był Nikołaj Repnin, poseł rosyjski w Warszawie i kochanek Izabeli Czartoryskiej.

           Otrzymał staranne wykształcenie domowe, które pogłębiał za granicą. Podróżował do krajów zachodnioeuropejskich i poznawał funkcjonowanie samorządu, parlamentu i manufaktur. Po II rozbiorze Polski służył w Petersburgu (między innymi był adiutantem wielkiego księcia Aleksandra) co pomogło rodzinie odzyskać zasekwestrowane przez Rosję majątki. Został bliskim współpracownikiem cara Aleksandra I w zakresie spraw polskich.

           Był przeciwnikiem powstania listopadowego, ale po jego wybuchu włączył się natychmiast do jego kierownictwa, stanął na czele Rządu Narodowego. Po obaleniu rządu wyjechał do Anglii, a następnie osiadł w Paryżu, jego siedzibą był Hotel Lambert.

           Stał się przywódcą obozu konserwatywno–liberalnego Wielkiej Emigracji, popularyzował sprawę polską wśród polityków, dyplomatów i w opinii publicznej wielu krajów, patronował licznym inicjatywom związanym z narodową kulturą, skupił większość twórców kultury działających na emigracji. Był prezesem Towarzystwa Historyczno-Literackiego i współzałożycielem Biblioteki Polskiej w Paryżu.

            Największe nadzieje w odzyskaniu przez Polskę niepodległości widział w konflikcie zbrojnym państw zachodnich z Rosją. Był gorącym zwolennikiem niepodległościowych ruchów społecznych w Europie w okresie Wiosny Ludów. Zabiegał o utworzenie polskich formacji wojskowych w wojnie krymskiej.

           Był autorem wielu pism politycznych, rozpraw, wierszy i poematów.

wybrane prace:

1840 - Bard polski

1904 - Pamiętniki ks. Adama Czartoryskiego i korespondencya jego z cesarzem Aleksandrem I T. 1

1905 - Pamiętniki ks. Adama Czartoryskiego i korespondencya jego z cesarzem Aleksandrem I T. 2

Pamiętniki i memoriały polityczne 1776-1809

kalendarium

1786–1788, 1789–1791 i 1792–1794 – odbył podróże do krajów zachodnich

1787 – wraz z S. Piattolim opracował projekt działań politycznych Familii, związanych z przygotowaniami do Sejmu Czteroletniego

1792 – w wojnie przeciw Rosji uczestniczył w kampanii litewskiej (otrzymał Krzyż Virtuti Militari)

1795 – rozpoczął służbę w Petersburgu

1799 – wysłany jako ambasador rosyjski przy królu sardyńskim Karolu Emanuelu IV

1801 – wrócił do Petersburga

1802 – mianowany członkiem Komisji Szkół

1803 – członek Komisji Szkół Wojskowych oraz kuratorem wileńskim

1804 – zastępca ministra spraw zagranicznych

1805 – członek Senatu i Rady Państwa

1806–1807 – w czasie wojny przygotowywał w Wilnie proklamowanie Aleksandra I królem Polski

1817 IX 25 – poślubił w Radzyniu Annę Zofię

1831 I 30 – stanął na czele Rządu Narodowego

1831 IX – wyjechał z Królestwa Polskiego do Anglii

1833 – osiadł w Paryżu

1834 – jego siedzibą został Hotel Lambert

1853–1854 – podczas wojny krymskiej zabiegał o utworzenie wojska polskiego

1856 – po pokoju paryskim wycofał się z czynnej polityki

1858 – stopniowo przekazywał synowi Władysławowi kierowanie Hotelem Lambert

1858 – odwiedził Gołuchów

1865 VIII – trumny ze szczątkami księcia oraz jego żony zostały przewiezione do Sieniawy na Podkarpaciu i złożone w rodowej krypcie

źródła:

T. 4, Oświecenie. [w:] Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa 1966

Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005

Marceli Handelsman, Adam Jerzy Czartoryski [w:] Polski Słownik Biograficzny, Tom IV, Kraków 1938

Jerzy Skowronek, Adam Jerzy Czartoryski 1770–1861, Warszawa 1994

Janina Bieniarzówna, Jan M. Małecki, Dzieje Krakowa, t. 3, Kraków 1979