Witold Czartoryski

(10 lutego 1864 Weinhaus koło Wiednia – 4 września 1945 Maków Podhalański)

ziemianin, arystokrata, publicysta 

rodzina

książę, herbu Pogoń Litewska

syn księcia Jerzego Konstantego Czartoryskiego (24 IV 1828 Drezno – 23 XII 1912 Wiedeń) i Marii Joanny Čermak (4 V 1835 Praga – 27 VI 1916 Wiedeń)

żona: Jadwiga z hr. Dzieduszyckich ks. Czartoryska (2 III 1867 Lwów Ukraina - 12 VII 1941 Pełkinie, pow. Jarosław)

dzieci: Maria Anna (1890–1981), mąż Michał Korwin–Krasiński (1883–1939); Anna Maria Klementyna (1891–1951); Kazimierz Jerzy Augustyn (1892–1936), żona Helena Skrzyńska (1894–1988); Jerzy Piotr Władysław (1894–1969); Włodzimierz Alfons Andrzej (1895–1975), żona Zofia Tyszkiewicz–Łohojska (1895–1973); Jan Franciszek (1897–1944); Roman Jacek Maria (1898–1958), żona Teresa Janina Zamoyska (1902–1978); Stanisław Ignacy (1902–1982); Elżbieta (1904–1904); Adam Michał Józef (1906–1998), żona Jadwiga Tekla Stadnicka (1913–2009); Witold Tadeusz Nikodem (1908–1945), żona Elżbieta Maria Radziwiłł (1917 - ); Piotr Michał Wojciech (1909–1993), żona Anna Maria Zamoyska (1920–1983)

biogram

           Czartoryscy, w związku rozbudową Wiednia, zostali zmuszeni do sprzedaży pałacu w Weinhaus i osiedlili się w Wiązownicy, w pobliżu Jarosławia. Witold odebrał staranne wykształcenie, ukończył Gimnazjum Państwowe w Jarosławiu, rok filozofii na uniwersytecie wiedeńskim i trzy lata akademii rolniczej w Wiedniu.

           Był właścicielem i zarządca klucza pełkińskiego nad Sanem (tartaki, cegielnie, stadniny koni) oraz Konarzewa (poznańskie) i Bielin (Małopolska). Zakładał ochronki i szkoły wiejskie, prowadził fundusz emerytalny, łożył na utrzymanie 17 parafii rzymsko- i greckokatolickich. Po ślubie z Jadwigą z Dzieduszyckich zamieszkali w pałacu w Pełkiniach, który gruntownie przebudowali.

           Został posłem do Sejmu Krajowego, zasiadał również w wiedeńskiej Izbie Panów jako jej dziedziczony członek.

           W czasie I wojny światowej, należał do Naczelnego Komitetu Narodowego i do tajnego Koła Politycznego w Lozannie. Po wojnie został członkiem założycielem Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu. Z ramienia Rady Regencyjnej pełnił funkcję generalnego komisarza dla Galicji.

           Działał w wielu stowarzyszeniach i instytucjach gospodarczych zarówno w Galicji, jak i w wolnej Polsce. Pełnił funkcję prezesa Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarczego, Koła Ziemiańskiego, Wyższych Kursów Ziemiańskich, Zarządu Towarzystwa Przemysłu Cukrowniczego w Przeworsku, Towarzystwa Leśnego, Fundacji Kurnickiej i Banku Ziemiańskiego we Lwowie. Współtworzył towarzystwo - Polskie Ognisko Wychowawcze Wiejskie, które prowadziło prywatne szkoły na ternie zaboru rosyjskiego, był przewodniczącym rady Powiatowej w Jarosławiu. Został wybrany prezesem Wystawy Przemysłowej i Rolniczej w Jarosławiu. Jego koneksje i kontakty były rękojmią sprawnej organizacji i wielkiego sukcesu wystawy.

           Politycznie był związany z Narodową Demokracją, wchodził w skład prezydium Rady Naczelnej i Komitetu Politycznego Stronnictwa Narodowego. Był współwydawcą „Rzeczypospolitej” i „Warszawianki”, współpracownikiem „Rolnika”, „Gazety Narodowej”, „Hodowcy”, „Jeźdźca” i innych.

           Ostatnie lata życia spędził u syna na plebanii w Makowie Podhalańskim i tam zmarł. Pochowany na miejscowym cmentarzu parafialnym.

wybrane publikacje:

1929 - Kilka słów o przycinaniu i leczeniu chirurgicznym drzew...

Park dworski w Pełkiniach

kalendarium

1866 – wraz z rodziną osiedlili się w Wiązownicy

1889 X 4 – poślubił we Lwowie Jadwigę Dzieduszycką

1891-1918 – radny powiatu jarosławskiego

1895 i 1913–1914 – gruntownie przebudował pałac w Pełkiniach

1898–1904, 1910–1913 - prezes rady powiatu jarosławskiego

1903 – członek zarządu cukrowni w Przeworsku, prezes spółki wodnej łańcucko-jarosławskiej

1906 - założyciel Towarzystwa Kółek Ziemian, przekształconego (po 1918 roku) w Związek Ziemian

1906 – wiceprezes Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego we Lwowie

1908 – współpracownik „Rolnika”

1908 – poseł do Sejmu Krajowego we Lwowie

1910 – prezes Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego we Lwowie

1912 – współpracownik „Gazety Narodowej”

1912–1918 – radny Rady Miasta Jarosławia

1913 - członek dziedziczny austriackiej Izby Panów w Wiedniu

1914 – członek Naczelnego Komitetu Narodowego i tajnego Koła Politycznego w Lozannie

1917 – członek założyciel Komitetu Narodowego Polski w Paryżu

1918 X 31 - mianowany przez rząd Józefa Świeżyńskiego Komisarzem Generalnym Rządu Polskiego na Galicję i polską część Śląska Cieszyńskiego

1918 XI 1 - przybył do Krakowa, podjął próbę przejęcia władzy w Krakowie, co jednak nie powiodło się wskutek sprzeciwu Daszyńskiego i Witosa

1922-1927 – senator RP

1928 – członek Prezydium Rady Naczelnej i Komitetu Politycznego Stronnictwa Narodowego

1944 – zamieszkał na plebanii, u syna, w Makowie Podhalańskim

źródła:

Michał Czajka, Marcin Kamler, Witold Sienkiewicz, Leksykon Historii Polski, Warszawa 1995

Tomasz Lenczewski, Genealogie rodów utytułowanych w Polsce, Warszawa 1995-1996

Józef Buszko, Polacy w parlamencie wiedeńskim 1848-1918, Warszawa 1996