Justus Ludwik starszy Decjusz
właściwie Ludwig Jodok Dietz, Jost Ludwig Dietz,
(około 1485 Wissenburg, Alzacja – 26 grudnia 1545 Kraków)
historyk, ekonomista, kupiec, rajca krakowski
rodzina
pochodzenie niemieckie
syn Jakuba, burmistrza rodzimego Wissenburga
brat Jakuba
poślubił Annę Krupczankę, córkę rajcy Jana Krupka
mieli trzech synów: Jan (1510-1554); (Jost Ludwik młodszy (ok. 1520-1567) i Ludwik (?1520-1678), żona Konstancja Konarska), przyszli wielkorządcy krakowscy i pięć córek: Zuzanna (1510-1553), mąż Jan Paczek; Anna, 1. mąż Andrzej Rottermund, 2. Jan Rabb; Justyna, mąż Stanisław Aichler; Agnieszka mąż Ulryk Hozjusz, brata kardynała Hozjusza; Elżbieta (1540-1579), mąż 1. Erazm Paczek, 2. Joachim Gliński
biogram
Opuścił Alzację i osiadł na Morawach, gdzie zajmował się kupiectwem. Udał się do Tyrolu, a następnie na Węgry, skąd wyruszył do Polski. Do Polski przybył z bratem Jakubem, został sekretarzem bankiera i żupnika krakowskiego Jakuba Bonera.
Jako jego zastępca w sprawach handlowych brał udział w licznych podróżach zagranicznych. W imieniu Bonera załatwia sprawy kiedy chodzi o przygotowanie do wesela Zygmunta z Barbarą Zapolyanką, on jedzie do Wenecji po towary, potrzebne na uroczystości weselne króla z Boną i zakupuje równie piękny pierścień za 300 dukatów, z diamentem spiczastym i napisem według pomysłu Decjusza na obraczce: „Benedicat te dominus et crescere faciat in gentem magnam". Wzbogaca się w ciągu swych podróży i poselstw, oddaje usługi cesarzowi, który mu nadaje tytuł „sacri Lateranensis et imperialis paIatii comes", a w Polsce uzyskuje indygenat. Zakupuje Wole Chełmską, Przegorzały, zostaje sekretarzem królewskim, radnym krakowskim. Jest kierownikiem technicznym żup krakowskich, zarządza solą bydgoską, kupuje kopalnie na Śląsku, Kupfenberg wraz z okolicznemi wsiami Janowice, Bolzenstein,i Waltersdorf.
Stanowisko swoje całe jedynie Bonerowi ma do zawdzięczenia, zasługi ich ceni też tak, źe zamierza o nich osobne dzieło napisać. Umarł Boner i dzieło nie doszło do skutku, ale i to, co napisał w historyi pierwszych lat panowania Zygmunta o Bonerze i Wissemburczykach, duże ma znaczenie. Sam wybitny historyk swego czasu, proteguje naukę i w r. 1519 własnym kosztem wydaje kronikę Miechowity, zna się, na mennictwie, na kopalniach, jest znakomitym sekretarzem, wybitnym radnym miejskim. Wola Chełmska, gdzie sobie zbudował pałacyk, istne cacko renesansu włoskiego, ściąga wielu gości do siebie, przestaje być Chełmską, ale od imienia właściciela w drodze zwyczaju Justowskiej nazwę otrzymuje.
Bonerom zawdzięczał swe wyniesienie, losy go też z nimi złączyły. Nawet obok nich przy ulicy św. Jana miał swoją miejską rezydencję; pojął za żonę Annę Krupczankę, córkę Jana; inna Anna Krupczanka. córka Piotra, była, jakeśmy widzieli, żoną Franciszku Bonera. Obaj rozmiłowani w naukach i ludziach nauką się zajmujących mieszkali obok siebie przy ulicy Świętojańskiej, ich domy były przystanią prawdziwej cywilizacyi w Krakowie.
Jako edyl miejski zajmował się Decyusz restauracją Maryackiej wieży, a w gałce wieży umieścił opis przebudowy; czytamy w nim jego nazwisko ze wszystkimi tytułami, jakie miał w roku 1545: „Iostus Ludovicus Decius sacri imperialis palatii comes palatinus, sacre Mtis regie Sigismundi primi secretarius, in Wola Chełmska heres, carbarius Wielicensis, advocatus Piotrcoviensis, consul Cracoviensis, edilis et officine monetarie regis ac regni Polonie prefectus". za Rocznik Krakowski tom XIV
Został sekretarzem Zygmunta I Starego i szybko wszedł w krąg europejskich humanistów, nawiązując rozległe znajomości zarówno w środowisku uczonych (należał m.in. do przyjaciół Erazma z Rotterdamu), jak i na dworach monarszych. Zasłynął jako autor prac historycznych i ekonomicznych, a także jako nakładca, bibliofil oraz mecenas kultury.
Pełnił liczne funkcje urzędnicze i gospodarcze: był karbarzem wielickim, wójtem piotrkowskim, a ponadto kierował mennicami w Krakowie, Toruniu i Królewcu. Ta wszechstronna aktywność pozwoliła mu zgromadzić pokaźny majątek. W Krakowie nabył Kamienicę Karniowską, zwaną „Pod Barany”, która od XVIII wieku weszła w skład pałacu Pod Baranami – kompleksu powstałego z połączenia dwóch sąsiadujących kamienic. Posiadał też nieruchomości m.in. przy ul. św. Jana (dziś nr 3).
Inwestował również poza Krakowem: kupił dom w Toruniu, a na Śląsku i w Księstwie Świdnickim nabył rozmaite dobra, w tym kopalnię miedzi w Kupferberg (dzisiejszej Miedziance), zamek Bolczów oraz wsie Janowice i Waltersdorf. Był także właścicielem kopalń – m.in. ołowiu i srebra – w Olkuszu. Zakupił część Przegorzał i Wolę Chełmską pod Krakowem (obecnie Wolę Justowską) i przy udziale włoskich architektów wzniósł tam podmiejską willę. Rezydencję ukończono w 1535 roku; stała się ona miejscem spotkań ludzi różnych narodowości i kultur, przestrzenią wymiany myśli oraz twórczej konfrontacji poglądów.
wybrane prace:
1518 - opis zaślubin Zygmunta i Bony Sforzy Diarii et earum, quae memoratu digna in splendidissimis
1521 - opis pierwszych lat panowania Zygmunta De Sigismundi regis temporibus
1521 - O starożytności Polaków (De vetustatibus Polonorum)
1525 - wydał traktat ekonomiczny De monete cussione ratio zawierający program naprawy systemu menniczego poprzez usuniecie z obiegu obcej i fałszywej monety (przedłożony na sejmie piotrkowskim w 1526 roku stał się podstawą królewskiej ordynacji menniczej)
1527 - Sendbrief von der grossen Schlacht, (list do W. Weydolta w Norymberdze, Kraków, 21 lutego 1527, opisujący zwycięstwo K. Ostrogskiego nad Tatarami w 1527)
kalendarium
~1500 – osiadł na Morawach
1507 – w Tyrolu
1508 - przybywa do Polski za pośrednictwem Fuggerów i Turzonów
1515 – w imieniu Jakuba Bonera objął nadzór nad żupami solnymi
1517 – wyjechał do Wenecji, gdzie zakupił dla króla pierścień zaręczynowy tkaniny
1519 - otrzymał od cesarza dyplom szlachecki i tytuł palatyna
1519-1524 - posłował czterokrotnie do Włoch (na zlecenie Zygmunta pertraktując w sprawie uzyskania spłaty posagu królowej Bony)
1520 - sekretarz królewski
1521 – biskup Wawrzyniec Międzyleski oskarżył go o lichwę i sprzyjanie herezji, sprawę załagodził król Zygmunt Stary
1522 – w Wittenberdze odwiedził Marcina Lutra
1524 – jako edyl przeprowadził restaurację wieży wyższej kościoła Mariackiego
1528 – przyjął obywatelstwo krakowskie
1528- 1545 - członek rady miejskiej
1528, 1540 – burmistrz
1528 - kupił część Przegorzał i Wolę Chełmską
1531 - uzyskał także szlachectwo polskie z przyjęciem do herbu rodu Tęczyńskich
1535 – loner miejski
źródła:
Rocznik Krakowski tom XIV
Polski Słownik Biograficzny. T. 5: Dąbrowski Jan Henryk – Dunin Piotr. Kraków 1939-1946
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Janina Bieniarzówna, Jan M. Małecki, Dzieje Krakowa, t. 2, Kraków 1984
Poczet sołtysów, wójtów, burmistrzów i prezydentów miasta Krakowa (1228-2010) Kraków 2010
Kronika Krakowa, Warszawa 1996
Maria Jadwiga Minakowska, Wielka genealogia Minakowskiej (Wielcy.pl), wydanie z 11.10.2025
Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 2 Piśmiennictwo Staropolskie, Warszawa 1964
Aleksander Hirschberg, O życiu i pismach Justa Ludwika Decyusza. 1485-1545, Lwów 1874