Julian Antoni Dunajewski
(4 czerwca 1821 Stanisławów, Ukraina – 9 listopada 1907 Kraków)
ekonomista, polityk galicyjski, działacz państwowy
rodzina
urodzony w rodzinie szlacheckiej z Dunajowa w ziemi lwowskiej, herbu Sas
syn Szymona (urzędnika powiatowego w Stanisławowie, a następnie w Nowym Sączu) i Antoniny z Błażowskich
Julian Dunajewski, około 1880, źródło: Polona.pl, autor Awit Szubert
brat Albina (1817-1894), biskupa krakowskiego; Edwarda (1819-1881), starosty w Tarnobrzegu, żona Maria Tratner
poślubił Marię Estreicher, dzieci: Stanisław (1859-1912), starosta w Tarnowie, ożenił się z panną Zofią Madeyską, córką Stanisława Madeyskiego – notariusza, potem profesora prawa cywilnego w Uniwersytecie Jagiellońskim, posła do Rady Państwa, ministra oświaty; Julian (1860-1884); Maria Julia (1864-1941)
biogram
Ukończył gimnazjum jezuitów w Nowym Sączu, a następnie studiował ekonomię na Uniwersytecie Lwowskim oraz w Wiedniu. Karierę akademicką rozpoczął na Uniwersytecie Jagiellońskim jako asystent w Katedrze Umiejętności Politycznych i Statystyki. Na UJ uzyskał stopień doktora praw i podjął pracę jako suplent nauk politycznych. Z powodów politycznych – jako Polak uznawany za osobę potencjalnie nielojalną wobec państwa – nie otrzymał nominacji profesorskiej w Krakowie. Ostatecznie objął stanowisko profesora w Akademii Prawa w Preszburgu (dzisiejszej Bratysławie).
Mimo to pozostawał aktywny w krakowskim środowisku naukowym i cieszył się wśród profesorów dużym autorytetem. Słynął z talentu dydaktycznego – wykładał w sposób jasny, przystępny i zrozumiały, a jego zajęcia przyciągały licznych studentów i zyskały dużą popularność. Po objęciu przez Agenora Gołuchowskiego resortu spraw wewnętrznych w rządzie austriackim powrócił do Galicji. Został profesorem Uniwersytetu Lwowskiego oraz Uniwersytetu Jagiellońskiego, pełnił funkcję dziekana Wydziału Prawa, a także kilkakrotnie sprawował urząd rektora UJ.
Galicyjsko-wiedeński pamiętnikarz Kazimierz Chłędowski wspominał:
Dunajewski znany był w kołach profesorskich z lenistwa, często spóźniał się na wykłady, osobliwie jeżeli przypadały na wczesną z rana godzinę, ale w pół godziny nauczył studentów więcej, aniżeli inny profesor w kilkugodzinnym wykładzie. Mówił silnym, grubym głosem, gładko, dobitnie, i porywał swoim wykładem słuchaczów. Wszystko, co powiedział, było zajmujące, rozciekawiało młode umysły i każdy z nas słuchał go z natężoną uwagą i rad był żadnego nie opuścić słowa.
Członek Akademii Umiejętności, a następnie zastępca jej kuratora. Był posłem na Sejm Krajowy oraz deputowanym do parlamentu w Wiedniu, gdzie opowiadał się za orientacją austro-polską i z konserwatywnych pozycji sprzeciwiał się centralizmowi. Uchodził za jednego z najwybitniejszych mówców parlamentarnych swoich czasów. Przez wiele lat brał udział we wspólnych delegacjach parlamentarnych Austrii i Węgier.
Choć formalnie nie pełnił funkcji prezesa Koła Polskiego, dzięki swojej elokwencji, doskonałej znajomości języka niemieckiego, bystrości umysłu, rozległej wiedzy i opanowaniu należał do najważniejszych postaci oraz faktycznych liderów nie tylko tego ugrupowania, lecz także całej prawicy parlamentarnej. Jego wystąpienia sejmowe i parlamentarne zostały zebrane i opublikowane przez profesora Władysława Leopolda Jaworskiego pod tytułem „Mowy w Sejmie Krajowym i w Radzie Państwa”. Był reprezentantem orientacji austro-polskiej oraz zwolennikiem stabilnej większości parlamentarnej wspierającej rząd, który zapewniałby przestrzeganie konstytucyjnej zasady równouprawnienia narodów zamieszkujących Austrię. Zasłynął jako zdecydowany obrońca języka ojczystego zarówno Polaków, jak i Czechów. Na forum parlamentu często stawał się celem krytyki niemieckich centralistów, którzy oskarżali go o niechęć wobec języka niemieckiego.
Pełniąc funkcję ministra skarbu Austrii, prowadził rozważną i skuteczną politykę finansową, dzięki której uzdrowił finanse państwa i doprowadził do zrównoważenia budżetu, który pozostawał deficytowy od ponad stu lat. Osiągnął to poprzez wprowadzenie podatków pośrednich, m.in. od spirytusu, nafty i cukru, a także podwyższenie ceł na kawę oraz cen wyrobów tytoniowych. Uznawany jest za jednego z najwybitniejszych ministrów skarbu w historii Austrii.
I dalej notował Chłędowski:
Był niepospolitym umysłem, szybko się orientował, wybornie polemizował ze swoimi przeciwnikami i przede wszystkim miał energię, co w ostatnich czasach było rzadkością u austriackich mężów stanu.
Wskutek zwrotu w polityce rządu ku lewicy niemieckiej podał się do dymisji i wycofał się z życia publicznego. W Krakowie zamieszkał w pałacyku przy ulicy Podwale 11 (dziś jest to numer 3) i tę część ulicy na Piasku nazwano jego imieniem. Uniwersytet Jagielloński uhonorował go doktoratem honoris causa, ponadto otrzymał między innymi Order Św. Szczepana, Wielką Wstęgę Orderu Cesarza Leopolda oraz Order Żelaznej Korony I klasy.
Pochowany na cmentarzu Rakowickim (pas 24, rząd zachodni, miejsce po lewej Morawskich).
Jego imieniem nazwano ulicę w dzielnicy I Stare Miasto, która łączy ulicę Karmelicką wzdłuż Plant z ulicą Basztową.
wybrane prace:
1850 - praca doktorska O instytutach gminnych
1864 - rozprawa Ziemia i kredyt. Studium ekonomiczne
1871 - opracował projekt (z Wiktorem Kopffem i Dionizym Skarżyńskim) Zarys organizacji władz administracyjnych dla Galicji (nie został wprowadzony)
1873 - Słowo o "Zasadach bicia monety"
1935 - zostały pośmiertnie opublikowane jego wykłady ekonomiczne Wykład ekonomii politycznej
kalendarium
1839 - ukończył gimnazjum
1839-1840 - studiował prawo na Uniwersytecie w Wiedniu
1839- 1842 - studiował na Uniwersytecie Lwowskim
1849 - rozpoczął pracę na UJ
1850 - uzyskał dyplom doktora praw na UJ
1850-1855 – zastępca profesora na UJ
1855 - profesor nadzwyczajny nauk politycznych i prawa karnego w Akademii Prawa w Preszburgu
1856 - profesor zwyczajny
1859 - powrócił do Galicji
1860 – profesor prawa administracyjnego i ekonomii politycznej Uniwersytetu Lwowskiego
1861 - profesor nauk politycznych i statystyki i kierownik Katedry Umiejętności Politycznych, Statystyki i Prawa Administracyjnego Austriackiego na UJ
1862-1863 i 1867-1868 - dziekan wydziału Prawa UJ
1864 – uzyskał mandat poselski do galicyjskiego Sejmu Krajowego we Lwowie
1865, 1868-1869, 1879-1880 - rektor UJ
1865–1866, 1869-1870, 1880-1881 - prorektor UJ
1870 - poseł na galicyjski Sejm Krajowy we Lwowie
1871 – współautor projektu organizacji władz administracyjnych dla Galicji
1871 - członek AU
1873 - poseł do parlamentu w Wiedniu
1880-1891- pełnił funkcję ministra skarbu Austrii
1887 – odznaczony Orderem Żelaznej Korony I klasy
1887 – honorowy obywatel miasta Krakowa
1889 – odznaczony Wielką Wstęgą Orderu Cesarza Leopolda
1891 – odznaczony Wielką Wstęgą Orderu św. Stefana
1892 – w Izbie Panów
1900 – doktor h.c. Uniwersytetu Jagiellońskiego
1907 – jego imieniem nazwano ulicę w dzielnicy Stare Miasto
1951 – ulicę jego imienia przemianowano na ul. 1 Maja
1990 – powróciła poprzednia nazwa ulicy Juliana Dunajewskiego
źródła:
Polski Słownik Biograficzny. T. 5: Dąbrowski Jan Henryk – Dunin Piotr, Kraków: Polska Akademia Umiejętności – Skład Główny w Księgarniach Gebethnera i Wolffa, Kraków 1939-1946
Jan Adamczewski, Krakowskie rody, Kraków 1994
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983
Piniński L., Wspomnienia o Julianie Dunajewskim, „Przegląd Współczesny” 1925, R. IV, t. XV
Buszko J., Polacy w parlamencie wiedeńskim 1848–1918, Warszawa 1996