Edward Dembowski
Czerwony Kasztelanic
(31 maja 1822 Klementowice koło Puław – 27 lutego 1846 Podgórze Kraków)
działacz polityczny, filozof, krytyk literacki, publicysta
rodzina
herbu Jelita, pochodził z bogatej rodziny szlacheckiej
syn Leona (1789-1878), senatora-kasztelana, członka rady stanu, i Julii Korwin-Kochanowskiej (zmarła w 1823), córki Michała Korwin–Kochanowskiego, oficera (kapitan) korpusu inżynierów, senatora, kasztelana, wojewody
1913 między 1840 a 1913
Edward Dembowski (1822-1846), źródło: Bolesław Limanowski: Historja ruchu rewolucyjnego w Polsce w 1846 r., Kraków 1913
jesienią 1841 roku poślubił Anielę Chłędowską (1824 XI 17 Lwów – 1902 XI 30 Zahajki na Podlasiu), herbu Bończa, córka bibliografa i wydawcy Adama Tomasza Chłędowskiego
dzieci: Julia, żona adwokata Aleksandra Karpińskiego; Czesław, absolwent Wydziału Prawa Szkoły Głównej, zmarł w 1886; Edward Ryszard, żona Maria Helena Wierusz-Kowalska
biogram
Po śmierci matki, wychowywał się pod opieką babki Konstancji, damy dworu księżnej Izabeli Czartoryskiej. W domu odebrał gruntowne wykształcenie w zakresie filozofii i literatury na poziomie uniwersyteckim. Jego nauczycielami byli między innymi matematyk, profesor zlikwidowanego Uniwersytetu Warszawskiego Adrian Krzyżanowski i pan Rohn, nauczyciel języka niemieckiego. Wraz z ojcem odbył kilkumiesięczną podróż po Europie, zwiedzili między innymi Drezno, Lipsk, Weimar, Bonn, Kolonię, Monachium, Mediolan, Wenecję, Wiedeń.
Po powrocie do kraju poślubił Anielę Chłędowską, której rodzice posiadali w Galicji majątek Jawornik i drukarnię z kamienicą w Warszawie i z którą wspólnie prowadzili działalność samokształceniową w środowisku warszawskiej młodzieży. Kontynuował studia historyczne, filozoficzne, literackie i translatorskie. Rozpoczął także publikowanie swoich prac na łamach prasy warszawskiej oraz rozpoczął wydawanie wspólnie z Hipolitem Skimborowiczem własnego czasopisma pt. „Przegląd Naukowy”, w którym publikował wiele tekstów filozoficznych i krytycznoliterackich. Był zwolennikiem i propagatorem filozofii Hegla, którą interpretował w duchu radykalnym.
Włączył się w działalność konspiracyjną, zaczął współpracę z tajną organizacją niepodległościową o nazwie Stowarzyszenie Ludu Polskiego, zagrożony aresztowaniem, wraz z żoną schronił się w Księstwie Poznańskim, gdzie nawiązał kontakty ze Związkiem Plebejuszy i założonym przez Towarzystwo Demokratyczne Polskie Komitetem Poznańskim.
Wydalony z Prus wyjechał do Brukseli, następnie znalazł się w Galicji, gdzie jako emisariusz Towarzystwa Demokratycznego Polskiego brał udział w przygotowaniach powstańczych. Natrafił na gotową strukturę konspiracyjną przygotowaną przez Ludwika Gorzkowskiego. Prowadził agitację wśród chłopów, był założycielem komitetów rewolucyjnych w Tarnowie i Lwowie.
Gdy wybuchło powstanie w imieniu Rządu Narodowego zajął Wieliczkę, zorganizował oddział złożony z 200 górników, z którymi przybył do Krakowa i objął stanowisko sekretarza dyktatora J. Tyssowskiego. Udaremnił przejęcie władzy przez M. Wiszniewskiego i stał się faktycznym przywódcą powstania krakowskiego. Założył Klub Rewolucyjny oraz „Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej”. Dzięki jego staraniom ogłoszono dekrety o utworzeniu warsztatów narodowych, o zniesieniu powinności pańszczyźnianych, tytułów i przywilejów stanowych, wydał odezwę Do wszystkich Polaków umiejących czytać.
Aby zachęcić chłopów do wystąpienia przeciwko Austriakom, zorganizował religijno-patriotyczną procesję, która miała wyruszyć z Krakowa i dotrzeć do okolicznych wsi. Po uroczystym nabożeństwie w kościele Mariackim o godzinie 15 i patriotycznych kazaniach, które wygłosili ks. Andrzej Karczyński i ks. Mateusz Solarski, procesja dotarła do Podgórza.
Od Mogilan wkroczył oddział żołnierzy austriackich generał Collina, którzy zaczęli strzelać do uczestników procesji, zginęło 28 osób, wielu zostało rannych. Austriacy aresztowali 32 księży i ponad 100 osób różnego stanu i wieku. Wśród poległych był także Dembowski, przeszyty kulą i dobity bagnetem oraz ks. Solarski. Wszyscy zostali pochowani we wspólnej mogile na starym cmentarzu Podgórskim.
Jego grób, jedyny na tym cmentarzu, otoczony jest stałą opieką.
wybrane prace
1841 – Filozoficzność i Pani Ziemięcka
1843 - Kilka myśli o eklektyzmie
1843 - O dramacie dzisiejszym w piśmiennictwie polskim
1845 - Myśl o przyszłości filozofii
1845 - Piśmiennictwo polskie w zarysie
kalendarium
1828 – wyjechał z Klementowic do Warszawy
1831–1837 – przebywał wraz z ojcem w Klementowicach
1837 – powrócili do Warszawy
1840 – podróżował z ojcem po Niemczech, Szwajcarii i Włoszech
1842 I 1 – ukazał się pierwszy numer „Przeglądu Naukowego”
1842 – urodziła mu się córka Julia
1843 V - ojciec przekazał należną mu formalnie część majątku: folwarki pod Tarczynem, kamienicę w Warszawie przy ulicy Mazowieckiej i 100.000,- złotych w gotówce
1843 VIII – wyjechał do Wrocławia
1843 X – wraz z żoną przybył do Poznania, został aresztowany na kilka tygodni
1844 I – zwolniony z aresztu
1844 X 30 - zwolniony z nadzoru policyjnego, wyjechał do Belgii
1845 II – przybył do Galicji
1845 III 13 – prowadził w Tarnowie bezskuteczne rozmowy z ziemiaństwem galicyjskim
1846 I 6 – we Lwowie pod pseudonimem Prawdomiła Karpat wydał pierwszy numer rewolucyjnego pisma „Kosa”
1846 II 23 – w imieniu Rządu Narodowego zajął Wieliczkę
1846 II 24 – przybył do Krakowa
1846 II 26 – zapobiegł przejęciu władzy przez M. Wiszniewskiego
1846 II 27 – stanął na czele procesji
1846 III 1 – poległych w zajściach pochowano pośpiesznie w zbiorowej mogile pod murem podgórskiego cmentarza
1848 – ich pamięć została uczczoną przez ufundowanie tablicy, która została przez Austriaków zdjętą
1920 – jego imię nadano alei w XIII dzielnicy Podgórze, która łączy się z ulicą por. Andrzeja Stawarza i aleją Powstańców Śląskich
1936 XI 1 – członkowie podgórskiego oddziału Związku Legionistów poświęcili do dziś zachowaną tablicę, którą ufundowali wraz ze skromnym nagrobkiem
1966 VII 16 – w Podgórzu odsłonięto jego pomnik dłuta Józefa Potempy
źródła:
Polski Słownik Biograficzny, T. 5: Dąbrowski Jan Henryk – Dunin Piotr, Kraków 1939-1946
Leszek Sykulski: Edward Dembowski (1822-1846). Biografia polityczna. Toruń 2006
Maria Stecka, Edward Dembowski, Lwów 1911
Leon Przemski, Edward Dembowski, Warszawa 1953
Teresa Stanisławska-Adamczewska, Jan Adamczewski, Kraków, ulica imienia …, Kraków 2000
Słownik biograficzny historii Polski, Ossolineum, Wrocław 2005
Michał Rożek, Przewodnik po zabytkach i kulturze Krakowa, Warszawa-Kraków 1997
Maria Jadwiga Minakowska, Wielka genealogia Minakowskiej (Wielcy.pl), wydanie z 18.01.2023